ଓ ରାଘବ, ଶୁଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଗଭୀର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହିପରି। ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଠାରେ ସେ ମାୟା ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କର ଆଲୋକମୟ ଏକତ୍ୱ ଏବଂ ସମସ୍ତର ସାର୍ଥକତା ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସେ ସ୍ବଭାବତଃ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ରସ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କଳ୍ପନା ମଧ୍ୟ ସେଇ। ସେ କେବେ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କେବେ ଅସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ଦୌଡନ୍ତି ନାହିଁ, ଆସନ୍ତି ନାହିଁ, ଏଠାରେ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟଥା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଚେତନା। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ସ୍ୱୟଂ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି, ଓ ଏହି ଚେତନା ନିଜେ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ 'ଜଗତ' ନାମେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଆଲୋକ ପ୍ରଭାର ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକ ଝଲକେ, ଓ ଜଳ ଦେହରେ ଜଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ସେପରି ଚେତନା ସୃଷ୍ଟିର ଅନେକ କ୍ଷୁଭିତ ରୂପରେ ଅନୁଭୂତି ଦିଏ। ଏହି ସ୍ୱୟଂ ଚେତନା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏବଂ ନିଜ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ—କେବଳ ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାର ରୂପେ, ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଖଣ୍ଡ ଭାବରେ। ଏହି ଚେତନା ସ୍ୱୟଂ-ପ୍ରତିବିମ୍ବନର ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଅନନ୍ତତାକୁ ଛାଡ଼ି, ଦେହ ଓ ମନ୍ତବ୍ୟର ଅଭିମାନ ଆସି, 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଧ ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଯେତେବେଳେ ବିଭିନ୍ନତା ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ, ତେବେ ତାହା ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଧାରଣାର ଅନ୍ତରେ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଶତଶଃ କ୍ଷୁଭିତିରେ କେବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କେବେ କରେନି; ମୃତ୍ତିକା ଭିତରେ ଥିବା ଅନେକ ଅଙ୍କୁର ଉପରକୁ ଉଠିଯାଏ। ଖାଲି ଆକାଶ ସମସ୍ତ ଆକୃତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ବାୟୁର ସ୍ୱଭାବ କେବଳ ଗତି, ଏବଂ ଜଳର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ରସ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ନିଜ-ନିଜ ଧର୍ମ ଅଛି। ଭୂମିର ଦୃଢ଼ତା, ଅଗ୍ନିର ପ୍ରକାଶ, ଏବଂ ସ୍ଥିର ଲୋକମାନେ ସମୟର ନିୟମ ଓ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ଅବିଚଳିତ ଅଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦେଖ, ଫୁଲ ଲତାର ଶେଷରେ ଦୀରେ ଦୀରେ ଚାଲି ଗୁଡିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ; ମୃତ୍ତିକା ଭିତରର ଶିତଳତା ଶୁକ୍ର ଭାବେ ଭୂମିରେ ଘାସ ହେଉଛି। ମୂଳରେ ଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ରେଖାଗୁଡ଼ିକ ଫଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ, ଯଦିଓ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିମ୍ନ ଓ ରସବିନ୍ଦୁ ମାତ୍ର; ଏହି ରେଖାମାନେ କୋମଳ ପତ୍ରର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଆକୃତି ନେଇଥାନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଓ ତୀରର ଗଠନରେ ନିର୍ମିତ, ସୃଷ୍ଟିକୁ ଧାରଣ କରେ; ଯୋଗ ସଦା ନୂତନ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଫୁଲ ଓ କୁଳିର ଦଳ ବସନ୍ତ ଋତୁକୁ ସୁସ୍ୱାଗତ କରେ; ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଅନୁକ୍ରମକୁ ଆନ୍ତରିକ ଭାବେ ଆନେ। ନୀଳ ମେଘମାଳା ବର୍ଷା ଋତୁ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ଫଳମାଳା ଶରତ୍କୁ ଆଶା କରେ। ଶୀତକାଳରେ ଦଶ ଦିଗ୍ ହିମରେ ଆବୃତ; ଶୀତଳ ବାୟୁ ଜଳକୁ ପାହାଡ଼ରେ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ। ସମୟ କେବେ ନିଜ ନିୟମ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ, ଯାହା ଯୁଗ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ସୃଷ୍ଟି ତରଙ୍ଗ ପରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଚାଲିଥାଏ। ନିୟତି ନିଜ ଦୃଢ଼ତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସ୍ଥିର ଏବଂ କୌଶଳପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଏହି ଧରା ତାଳ ଧରି ରହିଥାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଳୟ ନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଚୌଦ ଧରଣର ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ନାନା କାର୍ଯ୍ୟ, କ୍ରୀଡ଼ା ଓ ରୂପ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଲୟ ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଜଳଧାରାରେ ବୁଦ୍ବୁଦ୍ ଭଳି ଏକ ପରେ ଏକ ଆସି ଯାଏ। ସେମାନେ ଆସନ୍ତି, ଯାଆନ୍ତି, ରହନ୍ତି, ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି, ନିଜ ନିଜ କାମନା ଧାଉଛନ୍ତି, ଜନ୍ମର ଧାରାରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି; ମୂର୍ଖମାନେ ଭଳି ଅନେକ ଧାରଣା ଓ ପ୍ରୟାସରେ ପଡ଼ି, ନିୟତି ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ଥିର ରୂପର ସମସ୍ତ ଭବଚକ୍ର ସବୁଠାରେ ଘୂରିଛି; ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱରୁ ଆସନ୍ତି ଓ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସମସ୍ତ କିଛି ସ୍ୱୟଂରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏକ ଅନ୍ୟର କାରଣ ହୁଏ; ଏକ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଲୟ ହୁଏ। ଯେପରି ଗଭୀର ଜଳର ଭିତରେ ଗତି ନିଜେ ଶାନ୍ତ ଦିଶେ, ସେପରି ଏହି ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମିଶ୍ର ଚେତନାର ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଗ୍ରୀଷ୍ମର ଆକାଶରେ ନଦୀ ଦେଖାଯାଏ, ଯଦିଓ ଆକାଶ ନିରାକାର; ଏହିପରି ସୃଷ୍ଟିର ଦୃଶ୍ୟ ମନର ସାରରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ମଦରେ ନିଜକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବି ଦେଖିବାପରି, ମନ ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ନିଜକୁ ଅନ୍ୟରୁପ ଭାବି ଦେଖେ। ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ନ ହେଉଛି ସତ୍ୟ, ନ ଅସତ୍ୟ; ଏହି ଚେତନା ମାତ୍ର, ଯେପରି ସୁନା ରେ ଚୁଡ଼ି, ଆଦି ଅନେକ ଆକୃତି ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱରୂପ ଏକ। ତୁମେ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ, ରସ, ରୂପ, ଗନ୍ଧ ଜାଣ, ହେ ରାଘବ, ସେଇ ଆତ୍ମା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତେ ଅଭ୍ୟାସିତ ଏବଂ ନିର୍ମିତ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଏକତ୍ୱ ଓ ବିଭିନ୍ନତା ଉପରେ ଅତିତ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଧାରଣା କେବଳ କଳ୍ପନା, ଅନ୍ୟଥା କେଉଁଠିଓ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଅଲଗା ସମୁହ ନାହିଁ, ସେଠି ଅନ୍ୟ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ସବୁ କଳ୍ପନା; ଆତ୍ମାରେ ନୁହେଁ, ବାୟୁରେ ନୁହେଁ। ତୁମେ ନ ରାମ, ନ ଅନ୍ୟ; ଏହି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାବସ୍ଥା। ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଛାଡ଼, କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କର, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼। ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଗରେ ରଖି କରିବା ପରେ, ତୁମେ କଣ ଶୀଘ୍ର ଲାଭ କରିବା ଉଚିତ? କହ, ହେ ପ୍ରାଣୀଜ୍ଞ, କ’ଣ ଉଚିତ? ନିଜ ମନକୁ କ୍ରିୟାରହିତ ରଖ, କିଛି ଆଶା କରନି। ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ନିଶ୍ଚଳ ରୁହ, ଧୈର୍ୟର ସାଗର ଭଳି ମନକୁ ସ୍ଥିର କର। ବଡ଼ ପ୍ରୟାସରେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ କେହି କିଛି ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି କଥା ଭାବି, ସମସ୍ତ ବାସ୍ତୁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ନିଜ ଚେତନା-ସ୍ୱରୂପ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚିହ୍ନ, ଏହି ଅନୁଭବ କର। କରିବା କିମ୍ବା ନ କରିବା, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକ—ଯେପରି ଭାବ ଅଛି, ମନ ତାହା ଅନୁସାରେ ଅନୁଭବ କରେ। ଏଠି କେବଳ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ନ ଆନନ୍ଦର ଅଭାବ; ଚଳନ କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚଳତା ନାହିଁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଏହି ମଧ୍ୟଭାଗ କିଛି ଜ୍ଞାନୀ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।