ଏକଥା ଏପରି, ଏକ ଦିନ ରାଘବ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ବୁଝିବାର ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଆଉ ଥରେ କହିଦିଅ, କିପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଜଗତ୍ ଏହାର ଆସ୍ତିତ୍ୱରୁ ବଡ଼ ଏକ ଚେତନାରେ ବସିଛି?” ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଜଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେବାରୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଚେତନାର ମୂଳରେ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପାଦନ ଅପରିଚିତ ଭାବେ ଅଛି। ଯେପରି ଆକାଶ ସବୁଠାରେ ଅଛି, ତଥାପି ଏହା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେବାରୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ଚେତନାର ଅଂଶ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ସବୁଠାରେ ରହିଛି, ତଥାପି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଏକ ମଣିରେ ଜନା ଏକ ମହିଳାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଏହାର ଆସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ନା ଅନାସ୍ତିତ୍ୱ, ସେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଆତ୍ମାର ଭିତରେ ଏକ ଅସ୍ତି-ଅନାସ୍ତି ଭାବରେ ଅଛି। ଯେପରି ଆକାଶ କୁହୁଡ଼ି, ପକ୍ଷୀ, କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ବସିଥିବା ଯେକୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଛୁଇଁଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଉତ୍ପାଦନ କିମ୍ବା ତାହାର ଆଧାର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚେତନା ଛୁଇଁଯାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ପ୍ରତିବିମ୍ବ କେବଳ ସାଗରରେ ଦେଖାଯାଏ, ମୋତେ ନୁହେଁ, ସେପରି ଚେତନା କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରରେ ଦେଖାଯାଏ, ଅସ୍ଥୂଳ ଶରୀରରେ ନୁହେଁ। ଏହି ଚେତନା କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ, କୌଣସି ନାମ ନାହିଁ, କେବଳ ‘ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱ’ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ଏକ ଶତମା ଅଂଶରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ନିରାକାର ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ତଥାପି ଏହି ଚେତନା ସମସ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଅଶୁଦ୍ଧ ଜଗତ୍ର ଏକମାତ୍ର ସାକ୍ଷୀ, ଏହା ସମସ୍ତର ଏକତାକୁ ଦେଖେ। ଯେପରି ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଛଡ଼ା ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଉପସ୍ଥିତି ମୂଳତଃ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଚେତନା ସଚେତନ ଏବଂ ଚେତନାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଧରିପାରେ, ଏହିପରି ଏହି ଜଗତ୍ ଆତ୍ମାରେ ବସିଛି; ଜାଣିବା ଏବଂ ଅଜାଣିବା ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତାର ଧାରଣା ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ, ଏବଂ ଜଣେ ଏକ ଜଗତ୍ ଅଛି ବୋଲି ଭାବନା କରେ। ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଚେତନାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତ୍ର ରୂପରେ ଦେଖନ୍ତି, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଆଲୋକର ଭାବେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଏକତା ଓ ସବୁ ରୂପର ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ଚେତନା ସମୟ ସାର୍ବଜନୀନ ଅନୁଭୂତି ଅନୁସାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଦ ଏହି ଚେତନା, ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବନାର ଉତ୍ପାଦ ଏହି ଚେତନା। ଏହି ଚେତନା ଅସ୍ତମାନେ କରେ ନାହିଁ, ଉଦୟ କରେ ନାହିଁ, ଦୃଢ଼ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହିଠାରେ ଅଛି ନାହିଁ, ଯାଏ ନାହିଁ, ଆସେ ନାହିଁ—ଏହା ଏକ ଚେତନା। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରୂପର ଚେତନା ନିଜରେ ବସିଛି, ଓ ରାଘବ, ଏହି ଚେତନା ନିଜେ ନିଜେ ନାମରେ ‘ଜଗତ୍’ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ। ଯେପରି ଆଲୋକ ଆଲୋକ ରାଶି ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖାଯାଏ, ଜଳ ଜଳ ରାଶି ମାଧ୍ୟମରେ, ସେପରି ଚେତନା ସୃଷ୍ଟିର ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ପାଦନ ମାଧ୍ୟମରେ କମ୍ପିତ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ନିଜ ନିଜ ଧର୍ମରେ, ସାର୍ବଜନୀନ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ-ଉତ୍ପନ୍ନ, ଆଲୋକ ଓ ଅନାଲୋକ ଭାବରେ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ନିଜର ଅନୁଭୂତି ଶକ୍ତିରେ, ଅନନ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି, ଦୀରେ-ଦୀରେ ଅଜ୍ଞାନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ‘ମୁଁ ଏହି’ ବୋଲି ଭାବନା ଆସିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ବିଭିନ୍ନତା ବଢ଼ିଯାଏ, ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଅନୁସରି, ଏହି ଅସ୍ତି ଓ ଅନାସ୍ତିର ଧରଣା ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଶତ ଶତ କମ୍ପନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଓ କରେ ନାହିଁ; ମୃଦାର ଗୁହାରେ ଥିବା ଅଙ୍କୁରର ରାଶି ଉପରକୁ ଉଠେ। ଅକାଶ ଶୂନ୍ୟତାର ଧର୍ମରେ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଗ୍ରହଣ କରେ, ବିରୋଧ କରେ ନାହିଁ; ବାୟୁ ଗତିର ଧର୍ମରେ, ଜଳ ସ୍ୱାଦର ଧର୍ମରେ, ଏହି ଭଳି। ଏହି ଭୂମି ଦୃଢ଼, ଅଗ୍ନି ଦୃଶ୍ୟମାନ, ଏବଂ ସ୍ଥିରତା ଥିବା ଜଗତ୍—ସମୟର ଅନୁମତି ଓ ନିୟମରେ ଏହି ସବୁ ଅଛି, ସମୟ ଗଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ଅଛି। ଫୁଲ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଲତାର ଅନ୍ତକୁ ପହଁଚି, ତାହାର ପ୍ରସ୍ତ ବାହାରିକୁ ଆଣେ; କ୍ଷିତିଜର ଗୁହାରେ ଆନନ୍ଦ ଜଳ ଘାସ ଭାବରେ ଭୂମି ଉପରେ ହୁଏ। ଯେଉଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନ ମୂଳରେ ରହିଯାଏ, ସେ ଫଳକୁ ପହଁଚିଥାଏ, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ରସର ଥିଲା ଚିହ୍ନ ଏହି କ୍ରମରେ କିଶଳୟର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଆକୃତି ନେଉଛି। ଇନ୍ଦ୍ରର ଧନୁ ଓ ତୀରର ଗଠନରେ ଅଣୁ ଏହି ଗଠନକୁ ଧାରଣ କରେ; ଯୋଗ ନିତ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପ୍ରତି ଦିନ ନୂତନ ଭାବରେ। ଫୁଲ ଓ କୁଞ୍ଚର ରାଶି ବସନ୍ତକୁ ସାଥି ଦେଇଥାଏ; ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ଗ୍ରୀଷ୍ମର ନିୟମକୁ ଆସିଥାଏ। ନୀଳ କୁହୁଡ଼ିର ଦଳ ବର୍ଷା ଋତୁ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରେ; ଫଳର ରାଶି ଶରତ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଶୀତ ଋତୁରେ ଦଶ ଦିଗ୍ରେ ତୁଷାର ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ଠଣ୍ଡା ପବନ ଶୀତ ଋତୁରେ ପାଥରକୁ ଜଳ ଆଣିଦିଏ। ସମୟ ନିଜ ନିୟମକୁ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ, ଯାହା ଯୁଗ ମାଧ୍ୟମରେ ଗଠିତ; ସୃଷ୍ଟି ତରଙ୍ଗ ଉପରେ ତରଙ୍ଗ ଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ। ନିୟତି ନିଜ ଦୃଢ଼ତା ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଦୃଢ଼ ଓ ଦକ୍ଷତାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଦୃଢ଼ ଭୂମି ଆଧାରର ଧର୍ମରେ ବିସ୍ତାର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ। ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ, ଚଉଦ ଧରଣର ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ୍, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଦେଖାଏ। ପୁନଃପୁନଃ ସେମାନେ ଶେଷ ହୁଏ, ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ନିଅନ୍ତି; ଏକ ଝରଣାରେ ଏକ ପରେ ଏକ ବୁଦବୁଦ ଭଳି। ସେମାନେ ଆସନ୍ତି, ଯାନ୍ତି, ରହନ୍ତି, ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି, ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁସରି ଚାଲନ୍ତି, ଜନ୍ମର ରାଶିରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି; ମୃକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣା ଓ ପ୍ରୟାସରେ ଅନ୍ୟ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ନିୟତିରେ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଏହି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର, ଦୃଢ଼ ଓ ଅସ୍ଥିର ଆକୃତିରେ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାର ଧର୍ମରୁ ଆସିଥାଏ ଏବଂ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ।