ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶାରୀରିକ ପର୍ବତରେ, ଯେଉଁଠାରେ ନଟି ନୂତନ ଚିଦ୍ରର ନଦୀଗୁଡିକ ଆଉ ଉଦ୍ଧାତ ଭାବରେ ବହିବା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ଏଠି ଚିନ୍ତାର ଦୀପ୍ତିଶାଳୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପକ୍ଷୀମାନେ ଆଉ ଉଡିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ନିଜ ଚେତନାର ଗୁହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ; ଆତ୍ମାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ବଡ଼ ଉଷାରେ ଅତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଗଢ଼ ଭ୍ରମର ଭାରୀ ଭାର ଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକାନ୍ତତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଆଶା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ଦିଶାଗୁଡିକ ସଫା ଏବଂ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଚମକେ। ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଆନନ୍ଦମୟ ଆକାଶର ଫୁଲ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ଚମକେ, ଶରତରାତିର ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକରେ ଦିଶାଗୁଡିକୁ ଶୀତଳ କରେ। ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସହିତ, ବିବେକର ଭୂମି ଅତି ଫଳବନ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏଠି ଏକ ଜଗତ ଉଦିତ ହୁଏ, ପର୍ବତ ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ଏହାର ଆଲୋକରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ଶୁଦ୍ଧ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଶୀତଳତାର ଛାୟାରେ ରହିଛି। ହୃଦୟର ହ୍ରଦ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ବଡ଼ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଏହାର ପଦ୍ମ ଗୁହା ଦୂଷ୍ୟମୁକ୍ତ ଚମକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ନିଜ ଅହଂକାରର ମଧୁମକ୍ଷୀ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର, ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଠି ଯାଇଛି, ଆଉ କେବେ ଦେଖାଯିବ ନାହିଁ। ସେ ଆଶାରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସମସ୍ତର ନାଥ, ସଂସ୍କାରରୁ ଶୂନ୍ୟ, ଶାନ୍ତ ମନ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ଶରୀର ନଗରର ନାଥ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ପ୍ରାପ୍ତ ନିଜ ଆତ୍ମାର ଦୀପ ସହିତ ମନରେ ଚମକି, ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ରଖି, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଚଞ୍ଚଳତା ଶାନ୍ତ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ଏବଂ ଭୟ ଶୂନ୍ୟ ପଥଗୁଡିକୁ ଦେଖି, ଶରୀର ନଗରରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ: “ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ମୋର ବୁଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆଉ ଏକଥା କହ, କିପରି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅବିନାଶୀ ଚେତନାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ?” ତାହାପରି, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଜଳରେ ଉଦିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମତାରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଚେତନାର ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଅପରିଚୟରେ ରହିଥାଏ। ଆକାଶ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଅଭେଦ୍ୟ ଚେତନା ସମସ୍ତରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏକ ମଣିରେ ଏକ ନାରୀର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯିବା ପରି, ଯାହା ନା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନା ଅନସ୍ତିତ୍ୱ, ଏହିପରି ଆତ୍ମାରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ନା ସତ୍ ନା ଅସତ୍। ଆକାଶ କ୍ଲାଉଡ୍, ପକ୍ଷୀ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚେତନା ଚେତନାରେ ଉପଜିଥିବା ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଆଧାର ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ହୁଏ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନି ମାତ୍ର ସାଗରରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ମୋତେ ନୁହଁ, ଏହିପରି ଚେତନା ମାତ୍ର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରରେ ଦେଖାଯାଏ, ଅସ୍ଥୂଳ ଶରୀରରେ ନୁହଁ। ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଉପାଧିରୁ ମୁକ୍ତ, ଏହି ଚେତନାକୁ ‘ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱ’ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଏହା ଏକ ଶତାଂଶ ଆକାଶ ଠାରୁ ଅଧିକ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ନିରାକାର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ସାକ୍ଷୀ ହୁଏ, ଏହାର ଏକତ୍ୱ ଦେଖିଥାଏ। ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଆକୃତି ଉଦିତ ହୁଏ, ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନିଜରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଚେତନା ଚେତନ ଓ ଚେତନାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଏହିପରି ଏହି ଜଗତ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାଏ; ଜାଣିବା ଓ ନଜାଣିବାର ଧାରଣାରେ ଭିନ୍ନତାର ଭାବ ଉଦିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଜଣେ ଅନୁଭବ କରେ ଯେ କିଛି ଅଛି। ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଚେତନା ଜଗତର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ତୀବ୍ର ଏବଂ ଅସତ୍ତ୍ୱ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଆଲୋକର ସ୍ବରୂପ, ସମସ୍ତ ସହିତ ଏକ ଏବଂ ସମସ୍ତର ତତ୍ତ୍ୱ। ଏହି ଚେତନା ସଦା ଅନୁଭବ ଅନୁସାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ସ୍ବାଦ ଏହି ଚେତନା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବିବା ମନେ ଏହି ଚେତନାର କଳ୍ପନା। ଏହା କେବେ ଉଦୟ ନାହିଁ, କେବେ ଅସ୍ତ ନାହିଁ, କେବେ ଉଠିବା ନାହିଁ, କେବେ ବସିବା ନାହିଁ; କେବେ ଯିବା ନାହିଁ, କେବେ ଆସିବା ନାହିଁ, କେବେ ଏଠି ନୁହଁ, କେବେ ଏଠି ନାହିଁ—ଏହି ଚେତନା। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ରୂପ ଚେତନା, ନିଜରେ ଅବସ୍ଥିତ, ରାଘବ, ‘ଜଗତ’ ନାମରେ ବହୁ ରୂପରେ ବିକାଶ ପାଏ। ଯେପରି ଆଲୋକ ଆଲୋକର ଏକ ଗୁଛରେ ଚମକେ, ଜଳ ଜଳର ଶରୀରରେ ଚମକେ, ଏହିପରି ଚେତନା ସୃଷ୍ଟିର ବିଭିନ୍ନ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଚଳିତ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା, ନିଜର ନିଜ ସ୍ବଭାବରେ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସ୍ବୟଂ-ଉଦ୍ଭୂତ, ଆଲୋକ ଓ ଅନାଲୋକ, ଅଭେଦ୍ୟ ଓ ବିଭେଦ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଅନନ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହା ଦୀର୍ଘ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ, ‘ମୁଁ ଏହି’ ଭାବର ଧାରଣା ନେଇ। ବିଭିନ୍ନତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ସଂସାରର ଗତି ଅନୁସରି, ଏହା ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ଧରିବା ଓ ଛାଡ଼ିବା ବନ୍ଦ ହୁଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର, ଶତାଧିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ସହିତ, କେବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କେବେ କରେ ନାହିଁ; ମୂଳର ତଳେ ଥିବା ଅଙ୍କୁର ଦଳ ମୃତ୍ତିକାର ଗୁହାରେ ଉଦିତ ହୁଏ। ଆକାଶ, ଯାହାର ସ୍ବଭାବ ଶୂନ୍ୟତା, ସମସ୍ତ ଆକୃତିକୁ ବିପରୀତତା ବିନା ଗ୍ରହଣ କରେ; ବାୟୁ, ଯାହାର ଗୁଣ କେବଳ ଚଳନ, ଓ ଜଳ, ଯାହାର ଗୁଣ ସ୍ବାଦ, ଏହିପରି। ଅସ୍ଥିର ପୃଥିବୀ, ପ୍ରକାଶିତ ଅଗ୍ନି, ଏବଂ ସ୍ଥିରତା ଥିବା ଜଗତଗୁଡିକ—ସମସ୍ତ ଏହି ସମୟର ଅନୁମତି ଓ ନିୟମରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସମୟ ଗଣନାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ। ଏକ ଫୁଲ ଦଳ ଦୀର୍ଘ ଲତାର ଶେଷକୁ ଅନୁସରି, ତାର ପ୍ରାଣ ଉପଜାଇଥାଏ; ମୃତ୍ତିକାର ଗୁହାରେ ଆନନ୍ଦ ଏକ ଘାସ ଭାବରେ ପୃଥିବୀରେ ଉଦିତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ମୂଳରେ ରହିଥାଏ, ସେଗୁଡିକ ଫଳକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ଯଦିଓ ସେଗୁଡିକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ରସର ଫୁଟା; ଏହି ରେଖାଗୁଡିକ କମଳିକା ଦଳର ଶାରୀରେ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ।