ଏକ ସମୟରେ, ରାଘବଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଦେବା ପାଇଁ ମହାର୍ଷି ଏକ ଗଭୀର ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କହିଲେ, "ରାଘବ, ଜଳ ଏକ ଜିନିଷ ଏବଂ ତରଙ୍ଗ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ଭାବିବା ଭିନ୍ନତାର ଅଜ୍ଞାନ। କିନ୍ତୁ ଏହି ତରଙ୍ଗ କେବଳ ଜଳ ଅଟୁଟ ଏବଂ ଏହି ଏକତାକୁ ଜାଣିବା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନରୁ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ବିତରଣ କରିବା କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦୃଶ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ, କେବଳ ଅନନ୍ତତା ଅଛି। ମନର ଆକୃତିଗୁଡ଼ିକ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ହେଉଛି। ଏହି ଅସତ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲେ କଣ ଦୁଃଖ ରହିଯାଏ? ଏକ ଅନ୍ୟଜନ ପ୍ରତି କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନଥିଲେ ଯେପରି ମନ ଆସକ୍ତି ଏବଂ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଆବୃତ୍ତିକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଦେଖ। ଏକ ଅନ୍ୟଜନ ପ୍ରତି ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅସ୍ପର୍ଶ ହୁଏ, ଏପରି ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅସ୍ପର୍ଶ ହୁଏ। ଏହି ଆରମ୍ଭହୀନ ଶୁଭ ଜ୍ଞାନ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟର ମଧ୍ୟସ୍ଥାନ, ଏହି ତଥ୍ୟରେ ମନ ନିସ୍ତବ୍ଧ ହୁଏ, ଯେପରି ନିର୍ବାତ ହେଲେ ଧୂଳି ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ମନର ବାୟୁ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଦେହର ଧୂଳି ବସିଯାଏ; ଏହି ସଂସାରର ନଗରରେ ମିଷ୍ଟ ଆଉ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ଦୟାରେ, ଚିତ୍ତର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅଭିନିବେଶ ନିର୍ବାତ ହେଉଛି, ତାହାର ଆଧାର ଶେଷ ହେଲେ ଶାନ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦୁଃଖ ଏବଂ ହୃଦୟର କମ୍ପନ ଶେଷ ହେଲେ ମନ ମାଟି ଶୁଖିଯାଏ। ହୃଦୟର ଦୃଢ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ, ତୃଷ୍ଣା ଲତା ଶୁଖିଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଅସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ମୋହର ମିଷ୍ଟ ଉତ୍ସାରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ରାତି ଉଷାକାଳରେ ଦୂର ହୁଏ; ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କିପରି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିଷ ଦୂର ହୁଏ, ତେଣୁ ଦୂର ହୁଏ। ଦେହର ପାହାଡ଼ରେ, ନବ ଦ୍ୱାରର ନଦୀ ଅଧିକ ବହିବା ବନ୍ଦ ହୁଏ; ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଳ ଉଡ଼ି ଯାଏନାହିଁ। ନିଜ ଚେତନାର ଗୁହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପବିତ୍ରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଆତ୍ମାର ଉଦୟ ଦୀପ୍ତ ହୁଏ, ମହା ଉଷାକାଳରେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଦୃଢ଼ ଅଜ୍ଞାନର ଭାରରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏକାନ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଆଶା ଏବଂ ଇଚ୍ଛାର ଦିଗ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଶୁଭ୍ର ଆକାଶର ଫୁଲ ଦୀପ୍ତ ହୁଏ, ଚାନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ ଶୀତଳ ହୁଏ। ଶ୍ରୀର ଦୀପ୍ତିରେ, ବିବେକର ଭୂମି ନିର୍ମଳ ଫଳଦାୟୀ ହୁଏ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏକ ଶୁଭ୍ର ଜଗତ ଉଦୟ ହୁଏ, ପାହାଡ଼ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୋଭିତ, ଏହାର ଆଲୋକ ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ଶୀତଳ। ହୃଦୟର ହ୍ରଦ ଶାନ୍ତିରେ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ, ଏହା ଅତି ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ନିର୍ମଳ ହୁଏ, ଏହାର ହ୍ରଦୟ ଲୋଟସ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଦୀପ୍ତ ହୁଏ। ଆତ୍ମ-ଗର୍ବର ମଧୁମକୁ, ଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଦୂଷିତ, ହ୍ରଦୟର ଲୋଟସରୁ ଏକଦା ଚାଲିଯାଏ, ଆଉ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ସେ ପ୍ରତ୍ୟାଶାରୁ ମୁକ୍ତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସର୍ବ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଅଭିନିବେଶ ଶୂନ୍ୟ, ଶାନ୍ତ ମନ ଏବଂ ନିଜ ଦେହର ନଗରର ନାଥ ହୁଏ। ଆତ୍ମାର ଦୀପ ଚିନ୍ତାରେ ଜଳି ଉଠିଛି, ଧୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ ସମସ୍ତ ଚଞ୍ଚଳତା ଶମିତ ହେଲେ, ସେ ଅଶୋକ ଏବଂ ଭୟ ଶୂନ୍ୟ ପଥ ଦେଖିବାକୁ ଶକ୍ତି ହୁଏ, ଦେହର ନଗରରେ ଦୀପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ରାଘବ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଓ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ମୋର ବୁଦ୍ଧି ବଢ଼ିବା ପାଇଁ ଆଉ ଏକଥା କହ, କିପରି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଚେତନାରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି?" ମହାର୍ଷି କହିଲେ, "ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଜଳରେ ଅପ୍ରକଟ ଅଛି, ଏବଂ ସ୍ୱଳ୍ପତାରେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ଚେତନାର ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅପ୍ରକଟ ଅଛି। ଆକାଶ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏବଂ ସ୍ୱଳ୍ପ ହେବାରୁ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନା ସ everywhere ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ଏକ ମଣିରେ ନାରୀର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଆତ୍ମାର ମଧ୍ୟ ନ ତ ସତ୍ୟ, ନ ତ ଅସତ୍ୟ। ଆକାଶ ମେଘ, ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚେତନା ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଆଧାର ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ହୁଏନାହିଁ। ଅଗ୍ନି କେବଳ ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ମୋତେ ନୁହେଁ, ସେପରି ଚେତନା କେବଳ ସ୍ୱକ୍ଷେମ ଶରୀରରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଦେହରେ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏବଂ ନାମରୁ ମୁକ୍ତ, ଏହି ଚେତନାକୁ 'ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱ' ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ଏହା ଆକାଶର ଶତ ଅଂଶରୁ ବି ଶୁଭ୍ର, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ନିର୍ଫର। କିନ୍ତୁ ଏହି ଏକମାତ୍ର ସାକ୍ଷୀ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଜଗତକୁ ଏକତାରେ ଦେଖିଥାଏ। ତରଙ୍ଗ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଆକୃତି ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେପରି ଶୁଭ୍ର ଚେତନା ଛଡ଼ା ଏହି ଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ତଥାପି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଚେତନା ସ୍ୱୟଂ ଚେତନ ଏବଂ ଚେତନାର ବସ୍ତୁକୁ ଧରିଥାଏ, ଏହି ଜଗତ ଆତ୍ମାରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି। ଜାଣିବା ଏବଂ ନଜାଣିବାର ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଲୋକ କଳ୍ପନା କରେ କିଛି ଅଛି। ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଜଗତର ଭିନ୍ନତାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଅସତ୍ୟ; ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଦୀପ୍ତିର ରୂପ, ସମସ୍ତ ସହିତ ଏକତା, ସମସ୍ତ ର ସାର। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନକୁ ଆଲୋକିତ କରିଥାଏ; ସମସ୍ତ ଜୀବର ରସ ଏବଂ ଅସ୍ତିତ୍ୱ କଳ୍ପନା ଏହାରେ ଅଛି। ଏହି ଚେତନା ନ ସେଟ୍ କରେ, ନ ଉଦୟ କରେ, ନ ଉଠେ, ନ ରହିଥାଏ; ଏହା ନ ଯାଏ, ନ ଆସେ, ନ ଏଠାରେ, ନ ଏଠାରେ ନୁହେଁ। ଏହି ଶୁଭ୍ର ରୂପ ଚେତନା ନିଜରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, ଏକାଧିକ ଭାବରେ 'ଜଗତ' ନାମରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଆଲୋକ ଯେପରି ଆଲୋକର ଦଳରୁ ଦିଅଏ, ଜଳ ଯେପରି ଜଳର ଶରୀରରୁ ଦିଅଏ, ଏପରି ଚେତନା ସୃଷ୍ଟିର ଚଞ୍ଚଳତାରେ ମନ୍ଦିରେ ଅନୁଭୂତି କରେ। ନିଜର ସ୍ୱଭାବରେ ଏହି ଚେତନା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଭବ, ଆଲୋକ ଏବଂ ଅନ୍ୟ-ଆଲୋକ ଭାବରେ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ବିଭାଜିତ ଭାବରେ ମନ୍ଦିରେ ପ୍ରକାଶ ହୁଏ।