ଏହି ଉପଦେଶର ଗଭୀର ଗଳ୍ପ ଆମେ ଆରମ୍ଭ କରିବା। ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଉଛି—ଏକ ଏମିତି ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଏକତା, ଏସବୁ କିଛି ନାହିଁ; ସେଠାରେ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ର ସାର ଅଛି, ଏହି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଏସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ଉପରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ମନ ମନହୀନ ପରି ହୋଇଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମାନବ ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରେ, ଅନ୍ୟଥା ନାହିଁ। ମନ ଯେତେବେଳେ ଶୁଭ ଚିନ୍ତନର ଜଳରେ ପରିଶୁଦ୍ଧ ହେଉଛି, ତେବେ ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରେ, ଯେପରି ଧଳା କପଡ଼ା ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସଠିକ ବିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ସବୁକୁ ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବି ନିଅନ୍ତା ଓ ପରିତ୍ୟାଗର ଭେଦ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ବିଷୟର କଣ କୁହିବା? ଶୁଦ୍ଧ ମନ ପାଇଁ ଶରୀର ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ହୋଇ ତାହାର ଚମକ ହରାଏ ଓ ଫେରାଏ, ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମଣିର ପରି। ଯେତେବେଳେ ମନ ଏକ ଦ୍ୱାରା ଏକତାକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ, ଏହା ଅସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ମନ ଯେତେବେଳେ ସବୁ ବାହ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତରିକ ଦୃଶ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଏକାଗ୍ର ହୋଇଯାଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟର ପ୍ରାପ୍ତି। ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦ୍ରଷ୍ଟାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭବ ଅବଶ୍ୟ ଅସତ୍ୟ; ଏହି ମନର ଏକାଗ୍ରତା ତାହାର ସ୍ବଭାବ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅଛି ତାହା ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ; ତେଣୁ ମନ ଯଦି ଭୁଲ ଜ୍ଞାନରେ ଅନୁଭବ କରେ, ତେବେ ଦୁଃଖ ହୋଇଥାଏ, ଯଦିଓ ବସ୍ତୁ ହାତରେ ଅଛି। ଯଦି କେହି ଏହି ଜଗତକୁ ‘ଆତ୍ମା’ ଭାବି ନାହିଁ, ତେବେ ଦୁଃଖ ଆସେ; ଅନ୍ୟଥା, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଆଲୋକ ଏକାଉଁ ଉପଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଜଳ ଏକ ଓ ତରଙ୍ଗ ଅନ୍ୟ ଭାବିବା ହେଉଛି ବିଭିନ୍ନତାର ଅଜ୍ଞାନ; ଏହି ତରଙ୍ଗ କେବଳ ଜଳ ଅଟେ ଭାବିବା ହେଉଛି ଏକତାର ଜ୍ଞାନ। ଅଜ୍ଞାନରୁ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ପରିତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ନାହିଁ ହେଲେ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଅନନ୍ତ ଅଟେ। ମନର ରୂପ ଚିନ୍ତାରୁ ଉପଜି ଅସତ୍ୟ, ତେଣୁ ରାଘବ, ଅସତ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଲେ କେଉଁ ଦୁଃଖ ରହିଯାଏ? ଏକ ଅନାସକ୍ତ ଓ ଅନିଷ୍ପାପ୍ତ ମନରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ଅନୁବନ୍ଧ ନଥିଲେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଆକାରକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ପରି ଦେଖ। ଯେପରି ଅନାସକ୍ତ ଜଣେ ଆତ୍ମୀୟ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରଭାବିତ ନୁହେଁ, ଏପରି ଯେଉଁ ଜଣେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନରେ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ ଅଟେ, ସେ ଅସ୍ପର୍ଶ ଅଟେ। ଏହି ଆରମ୍ଭହୀନ ଓ ଶୁଭ ଜ୍ଞାନ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅଟେ; ଏହି ସତ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ ହେଲେ, ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ବାତାସ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଧୂଳି ପରି। ମନର ବାତାସ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଶରୀରର ଧୂଳି ବସିଯାଏ; ଏହି ସଂସାର ନଗରରେ ମିଷ୍ଟ ଆଉ ଉପଜେ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ମନର ଅନୁବୃତି ରୁ ଖରାପ ଚିହ୍ନ ମାଟିଯାଏ ଓ ଏହାର ଆଧାର ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଶାନ୍ତି ଉପଜେ; ଯେତେବେଳେ ମନ ଓ ହୃଦୟର ଅସ୍ଥିରତା ଓ ମୂଢତା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ମାଟି ଶୁଖିଯାଏ। ହୃଦୟର ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ, ତୃଷ୍ଣାର ଲତା ଶୁଖିଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଛ ଅଳ୍ପ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଭ୍ରମର ଘନ ଦଳ ଆଘାତ ପାଇଯାଏ। ମୋହର ମିଷ୍ଟ ଉଠିଯାଏ, ଯେପରି ରାତି ପ୍ରଭାତରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; ମୂଢତା କେଉଁଠି ଯାଇଯାଏ, ଯେପରି ବିଷ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍ପ୍ରଭା ହୋଇଯାଏ। ଶରୀରର ପାହାଡ଼ରେ, ନବ ଖୋଳର ନଦୀଗୁଡିକ ଆଉ ବହିଯାଏ ନାହିଁ; ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଳ ଉଡ଼ିଯାଏ ନାହିଁ। ନିଜ ଚେତନାର ଖୋଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଚିତା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଆତ୍ମାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ବଡ଼ ପ୍ରଭା ଦେଇ ଦିନ ଆରମ୍ଭରେ ଉଦିତ ହୋଇଯାଏ। ଘନ ଭ୍ରମର ଭାର ଦୁର କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏକାକୀତ୍ୱ ପାଇଯାଏ, ଆଶା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ଦିଗ୍ଗୁଡିକ ଶୁଧ ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଚମକେ। ଶୁଚି ଓ ଆନନ୍ଦ ଫୁଲ ଆକାଶରେ ତୀବ୍ର ଅଲୋକରେ ଚମକେ, ଦିଗ୍ଗୁଡିକୁ ଶୀତଳ କରେ, ଶରତ ଆକାଶର ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକ ପରି। ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀର ଚମକ ଦେଇ, ବିବେକର ଭୂମି ଏକଦମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଫଳଦାୟୀ ହୋଇଯାଏ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ। ଏକ ଜଗତ ଉପଜେ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ସୁସଜ୍ଜିତ, ତୀବ୍ର ଆଲୋକରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ଶୁଚି ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶୀତଳ ଛାୟାରେ ଭରିଯାଏ। ହୃଦୟର ହ୍ରଦ ଏକ ଶାନ୍ତିରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଯାଏ, ବହୁତ ଶୁଚି ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଏହାର ମନ୍ଦିର ଅନ୍ତର ଅପରିଷ୍କୃତ ଚମକରେ ଚମକେ। ଆତ୍ମାଭିମାନର ମଧୁମକ୍ଷୀ, ଅଶୁଚି ଓ ଅସ୍ଥିର, କେଉଁଠି ଯାଇଯାଏ, ହୃଦୟ ମନ୍ଦିରରୁ ଫେରି ଆସେ ନାହିଁ। ସେ ଆଶା ରହିତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତର ନାଥ, ଅନୁବୃତି ରହିତ, ଶାନ୍ତ ମନରେ ନିଜ ଶରୀର ନଗରର ନାଥ ହୋଇଯାଏ। ନିଜ ଆତ୍ମାର ଦୀପ ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ମନରେ ଚମକେ, ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଚଞ୍ଚଳତା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ଓ ଭୟହୀନ ପଥକୁ ଦେଖେ, ଜ୍ୱର ରହିତ ଓ ଶରୀର ନଗରରେ ଚମକେ। ଏହିପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ବୁଦ୍ଧିର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆଉ ଏକଥା କୁହ, କିପରି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏପରି ଅଟେ, ଯାହା ଅବିରାମ ଚେତନାରେ ଅଟେ? ଏହି ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ—ତରଙ୍ଗ ଯଦିଓ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାକୁ ଚାହେ, ଜଳରେ ଅପରିପ୍ରକାଶ ଅଟେ ଓ ସ୍ୱଳ୍ପତାରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏପରି ଚେତନାର ସାରରେ ସୃଷ୍ଟି ଅଟେ। ଆକାଶ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ସ୍ୱଳ୍ପ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏପରି ଅବିଭାଜ୍ୟ ଚେତନା ସମସ୍ତ ଠାରେ ଅଟେ, କିନ୍ତୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏକ ମଣିରେ ଜଣେ ନାରୀର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ନା ଅଟେ ଓ ନା ନାହିଁ, ଏପରି ଆତ୍ମାରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ନ ଏକ ଓ ନ ନାହିଁ। ଆକାଶ କୁ ମେଘ, ପକ୍ଷୀ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ, ଏପରି ଉତ୍ତମ ଚେତନା କୁ ସୃଷ୍ଟି କିମ୍ବା ଆଧାର ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ।