ପାଣି ନିଜର ସ୍ୱାଦ ସହିତ ମିଶିଲେ ମଧୁର ହୋଇଯାଏ; ମଧୁରତା ମିଶିଲେ ଏହା ଅଧିକ ମଧୁର ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ମିଠା ବିଜ ଯଦି ବିଷରେ ଭିଜିଯାଏ, ସେ ବିଜ ତିତିକ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି, ମନ ଯଦି ମହାମଙ୍ଗଳମୟ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି କରେ, ତାହା ମହାନ ହୋଇଯାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ମନରେ ଯେଉଁ ଦୃଢ଼ ଭାବ ଅଛି, ତାହା ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ। କିନ୍ତୁ ଛୋଟ ଚାହିଦା ଦ୍ୱାରା ମନ ଅପରିପକ୍ୱ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଏକ ସୁସ୍ଥ ମନୁଷ୍ୟ ଭୂତର ଭ୍ରମରେ ରାତିରେ ଭୂତ ଦେଖିଥିବାର ଭାବ ଆସେ। ଯଦି ମନ ବିସ୍ତୃତ ଓ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ, ତାହାର ଅପବିତ୍ରତା ରହିପାରିବ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ମନ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଅପବିତ୍ର ହେଲେ, ତାହାର ସ୍ପଷ୍ଟତା ଅପସାରିଯାଏ। ମନ ଯେପରି ଅପବିତ୍ର ଓ ବିସ୍ତୃତ, ତାହାର ଫଳ ତାହା ପରି ହୋଇଯାଏ; ଏହିପରି, ମନ ବିସ୍ତୃତ ଓ ପବିତ୍ର ହେଲେ, ଫଳ ମଧ୍ୟ ତାହା ପରି ହୋଇଯାଏ। ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ନୀତିର ପଥକୁ ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି, ସେ ସଦା ଉଦ୍ୟମୀ ରହନ୍ତି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେପରି ତାହାର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ ଅଟୁଟ ଆଶା ରଖିଥାଏ। ଏଠାରେ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ଅଛି ନାହିଁ, ବନ୍ଧିତ କିମ୍ବା ବନ୍ଧନ କରୁଥିବା କିଉଁ ନାହିଁ; ଏହା ଏକ ମାୟା ଅଟୁଟ ଭ୍ରମ, ଯେପରି ମାୟାବୀ ଲତାର ଗଠନ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅସତ୍ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଏହା ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ପରି, ମୃଗମରୀଚିକାର ଅନୁକ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଦୁଇ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାର ମାୟା ପରି ଦେଖାଯାଏ। 'ମୁଁ ଅନନ୍ତ ନୁହେଁ, ମୁଁ ନିର୍ବଳ' ଭାବର ଅନିଶ୍ଚିତତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ 'ମୁଁ ଅନନ୍ତ, ମୁଁ ପରମ' ଭାବର ନିଶ୍ଚିତତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶମିତ ହୋଇଯାଏ। 'ମୁଁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ପବିତ୍ର' ଭାବର ଧାରଣା, ଏହି ବିଶ୍ୱର ବନ୍ଧନ, ନିଜ ମନର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିର ଅଭାବ ଅବସ୍ଥା, ଦ୍ବିତୀୟତା ଓ ଏକତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ; ଏହା ପରମ ସତ୍ୟ। ମନ ଯଦି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟରେ ଅସଙ୍ଗ ଓ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ, ଏହା ମନବିହୀନ ପରି ହୋଇଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ରହ୍ମ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟଥା ନାହିଁ। ମନ ଯେପରି ମଙ୍ଗଳମୟ ଚିନ୍ତନର ଜଳରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରଷ୍ଟି ପାଏ, ଯେପରି ଧଳା କପଡ଼ ରଙ୍ଗରେ ଡୁବିଲେ ରଙ୍ଗ ନେଇଯାଏ। ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ କିଛି 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ଗ୍ରହଣ ଓ ପରିତ୍ୟାଗର ଭେଦ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି କଣ କୁହିବି? ପବିତ୍ର ମନ ପାଇଁ ଶରୀର, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ, ଏକ ମହାମଣି ପରି ତାହାର ଚମକ ହରାଏ ଓ ପୁନଃ ପାଏ। ମନ ଯଦି ଏକ ବସ୍ତୁ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରେ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହା ଅସ୍ଥାୟୀ ଓ ନଶ୍ୱର। ମନ ଯଦି ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଦୃଶ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟର ସାଧନା। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭୂତି ଅବଶ୍ୟ ଅସତ୍; ମନର ଏହି ଅନୁଭୂତିରେ ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଅଟୁଟ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଯେପରି ନଶ୍ୱର, ମଧ୍ୟ ବି ଅସତ୍; ତେଣୁ ଭ୍ରମ ଜ୍ଞାନର ମନ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯାଏ, ଯଦିଓ ଭାବନୀୟ ବସ୍ତୁ ହାତରେ ଅଛି। ଯଦି କେହି 'ଏହି ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମା' ଭାବରେ ଦେଖିପାରିନାହିଁ, ଦୁଃଖ ଆସିଥାଏ; ଅନ୍ୟଥା, ଦୃଶ୍ୟମାନ ଚମକ ଦୁଇଁ ଭୋଗ ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। 'ପାଣି ଏକ, ତରଙ୍ଗ ଅନ୍ୟ' ଭାବିବା ବିଭିନ୍ନତାର ଅଜ୍ଞାନ; 'ଏହି ତରଙ୍ଗ କେବଳ ପାଣି' ଜାଣିବା ଏକତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ। ଅଜ୍ଞାନରୁ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯାହା ତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଅନନ୍ତତ୍ୱ ରହିଯାଏ। ମନର ଆକୃତି ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଅସତ୍; ତେଣୁ, ରଘବ, ଅସତ୍ ନଶ୍ୱର ହେଲେ, କେଉଁ ଦୁଃଖ ରହିଯାଏ? ଯେପରି ଏକ ଆତ୍ମୀୟ ବନ୍ଧୁ ନିର୍ବାସନ ଓ ଆସକ୍ତି ନଥିବା ମନରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ ପଞ୍ଜରକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଦେଖ। ଏକ ଆତ୍ମୀୟ ବନ୍ଧୁର ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ବେଦନା ଯେପରି ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିନଥାଏ, ଏହିପରି ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ଅସ୍ପର୍ଶ୍ୟ ରହିଥାଏ। ଏହି ଆଦିହୀନ ମଙ୍ଗଳମୟ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଏହି ସତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ, ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ପବନ ଶମିତ ହେଲେ ଧୂଳି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ମନର ପବନ ଶମିତ ହେଲେ, ଶରୀରର ଧୂଳି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ସଂସାର ନଗରରେ, ମାୟା ଫେରି ଆସିନାହିଁ। ସଂସ୍କାରର ବର୍ଷା ଶମିତ ହେଲେ, ତାହାର ଆଧାର ଶେଷ ହେଲେ, ଶାନ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ମନର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ହୃଦୟ ଭୟ ନଶ୍ୱର ହେଲେ, ମାଟି ଶୁଖିଯାଏ। ହୃଦୟର ବୃହତ୍ ଜଙ୍ଗଲରେ, ତ୍ରୁଷ୍ଣାର ଲତା ଶୁଖିଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗୁଛ ନିମ୍ନ ହୋଇଯାଏ, ଅଜ୍ଞାନର ଘନ ଦଳ ଆଘାତ ପାଏ। ମୃଗମାୟାର କୁହୁଡି ଉଠିଯାଏ, ଯେପରି ପ୍ରଭାତେ ରାତି ଶମିତ; ଏହି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା କେଉଁଠି ଯାଇଯାଏ, ଯେପରି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିଷ ଶମିତ ହୋଇଯାଏ। ଶରୀର ପର୍ବତରେ, ନୌଟି ନୂତନ ମୁହଁର ନଦୀ ଅଧିକ ବହିନାହିଁ; ଚିନ୍ତାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପକ୍ଷୀ ଦଳ ଉଡ଼ିନାହିଁ। ନିଜ ଚେତନାର ଗୂହା ପରମ ପବିତ୍ରତାକୁ ପାଏ; ଆତ୍ମାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ବଡ଼ ପ୍ରଭାତରେ ଅତ୍ୟଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚମକିଯାଏ। ଘନ ଅଜ୍ଞାନର ଭାରରୁ ମୁକ୍ତ, ପରମ ଏକାନ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଆଶା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ଦିଗ ଶାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ। ଶୁଭ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଆକାଶ ଫୁଲ ବଡ଼ ଚମକିଯାଏ, ଶୀତଳତା ଦିଗକୁ ଦେଉଛି, ଯେପରି ଶରତ ଆକାଶର ଚନ୍ଦ୍ର କିରଣ। ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀର ଚମକ ଦ୍ୱାରା, ବିବେକର ଭୂମି ନିର୍ମଳ ଓ ଫଳଦାୟୀ ହୋଇଯାଏ, ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏକ ନୂତନ ବିଶ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ପର୍ବତ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୋଭିତ, ଏହାର ଆଲୋକରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଶୋଭା, ପବିତ୍ର, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶୀତଳ ଛାୟାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।