ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ର, ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗ, ଆକାଶ, ଦେହ, ବନ୍ଧୁ ଓ ଶତ୍ରୁ—ସବୁ କିଛି ମନ ର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି। ମନ ମାନେ କ’ଣ? ଏହା ହେଉଛି ଆମ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲି ଯିବା ଏବଂ କଳ୍ପନାର ଅପବିତ୍ରତା। ଏହି ପ୍ରବୃତ୍ତି, ଯାହା ଆମକୁ ସଂସାର ମଧ୍ୟରେ ଆଣି ରଖେ, ଏହାକୁ ଭାସନା କୁହାଯାଏ। ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ଅନେକ ଅନୁଭୂତିର ଅନୁକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଅଲ୍ପ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଜୀବ, ଅର୍ଥାତ୍ ମନର ସାର ଭାବି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଏହି ଚେତନା ଜେତେବେଳେ ଅନୁଭୂତିର ପ୍ରଭାବରେ ଆସି ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ପରିଚୟ ଗଢ଼ି ନେଉଛି ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହା ଆଉ ଏକ ମନ ର ଅବସ୍ଥା ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଆତ୍ମା କେବଳ ଏହି ଦେହ ନୁହେଁ, ନ ରକ୍ତ, ନ ଦେହ ଆଦି; ଏହି ସମସ୍ତ ଦେହ ଏବଂ ତାହାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ଜଡ, କିନ୍ତୁ ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା ଆକାଶ ପରି ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଓ ଅସଂସ୍ପୃତ। ଦେହକୁ ଯଦି ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରାଯାଏ, ତେବେ ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ ନାହିଁ; ଏହା ଗଛ ଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗିଲେ ମାତ୍ର ତାଳପତ୍ର ମିଳିଥିବା ପରି। ମନକୁ ଜୀବ ଭାବେ ଜାଣ; ଆତ୍ମା ନିଜର କଳ୍ପିତ ଖଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ନିଜକୁ ଗଢ଼ି ନେଉଛି। ଏହି ଜୀବ, ନିଜର କଳ୍ପନା ତାନି ଏକ ଜାଲ ବୁନେ, ଯେପରିକି ଏକ କୀଟ ନିଜ ପୋକଳି ତିଆରି କରେ। ଏହି ଦେହ ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼ି, ସେ ଅନ୍ୟ ଦେଶ ଓ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ଏକ ଅଂକୁର ପତ୍ର ରୂପ ନେଇଥାଏ। ମନର ଯେପରି ପ୍ରବୃତ୍ତି, ସେହିପରି ମନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଯେପରି ନିଦ୍ରା ସମୟରେ ମନ ଯାହା ଭାବେ ରହେ, ସେହି ଦ୍ରୁଶ୍ୟ ସ୍୵ପ୍ନ ଭିତରେ ଦେଖାଯାଏ। ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଲାଗିଥିବା ରସ ମିଶିଲେ ମିଠା ହୁଏ, ବିଷରେ ଭିଜିଥିବା ବୀଜ ବିଷାକ୍ତ ହୁଏ। ଶୁଭ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନ ବିଶାଳ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରର ମନର ରାଜ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସ୍୵ପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କ୍ଷୁଦ୍ର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ମନ ଛୋଟ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ; ଭୂତ ଭ୍ରମାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ସ୍ୱସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି ରାତିରେ ଭୂତ ଦେଖିଥାଏ। ମନ ଯେତେବେଳେ ବିଶାଳ ଓ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଅପବିତ୍ରତା ରହେ ନାହିଁ; ଏହିଭଳି, ବିଶାଳ ଓ ଅପବିତ୍ର ହେଲେ ପ୍ରକାଶ ରହେ ନାହିଁ। ମନ ବିଶାଳ ଓ ଅପବିତ୍ର ହେଲେ ତାହାର ଫଳ ତାହାନୁସାରେ ମିଳେ; ବିଶାଳ ଓ ପବିତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାନୁସାରେ ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତା ସ୍ଥିତି ଛାଡ଼ି ଦେଉନାହିଁ, ସେ ସଦା ଉଦ୍ୟମଶୀଳ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଆଶାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେନାହିଁ। ଏଠାରେ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ, ବନ୍ଧିତ କିମ୍ବା ବନ୍ଧନକାରୀ କିଛି ନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ଏକ ମାୟା, ଯେପରି ଜାଦୁର ବେଳ ଲତା। ଏହି ସଂସାର ଅସତ୍ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ପରି ମୃଗମରୀଚିକା ଅନୁସୃତ ଏବଂ ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ‘ମୁଁ ଅନନ୍ତ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଅଳ୍ପ’ ଏହି ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ‘ମୁଁ ଅନନ୍ତ, ମୁଁ ପରମ’ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ସେହି ସନ୍ଦେହ ଗଳିଯାଏ। ‘ମୁଁ ସବୁଠି ବ୍ୟାପ୍ତ, ମୁଁ ନିଜରେ ପବିତ୍ର’ ଏହି ଧାରଣା ମଧ୍ୟ ସଂସାରର ବନ୍ଧନ, ଯାହା ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ। ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ରହିତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ ଓ ଏକତା ରହିତ ଅବସ୍ଥା, ସେହି ଅଟୁଟ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ; ଏହିଁ ହେଉଛି ପରମ ସତ୍ୟ। ମନ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟରେ ଅସଙ୍ଗ ଓ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ମନ ନୁହେଁ ପରି ହୁଏ; ଏହିଁ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଶୁଭ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ମନ ପବିତ୍ର ହେଲେ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମ ଦର୍ଶନ ଲାଭ କରେ, ଯେପରି ଧୋଆଁ ସାଦା କପଡ଼ା ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କୁ ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବି ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗ ଭେଦ ଶେଷ ହୁଏ, ସେଠାରେ ବନ୍ଧନ ବା ମୋକ୍ଷ କ’ଣ କୁହିବି? ପବିତ୍ର ମନ ପାଇଁ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ତାହାର ତେଜ ଛାଡ଼ି ନେଉଛି ଓ ଫେରି ମିଳେ, ଯେପରି ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି ତାହାର ଚମକ ହାରାଏ ଓ ଫେରି ପାଏ। ମନ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ସହ ଏକତା ଅନୁଭବ କରେ, ସେହି ଅବସ୍ଥା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭୂତ ଏବଂ ଅସ୍ଥାୟୀ। ମନ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଦୃଶ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ, ସେଠାରେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ। ଏହି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭୂତି ଅବଶ୍ୟ ଅସତ୍; ମନର ଏହି ନିଶ୍ଚଳତା ହେଉଛି ତାହାର ସ୍ୱରୂପ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଯେତେବେଳେ ନଶ୍ୱର, ମଧ୍ୟ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍; ଏହିପରି, ଭ୍ରମିତ ମନ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ଯଦିଓ ବସ୍ତୁ ହାତରେ ଅଛି। ଯଦି ‘ଏହି ସଂସାର ଆତ୍ମା’ ବୋଧ ନ ହୁଏ, ତେବେ ଦୁଃଖ ଆସେ; ଅନ୍ୟଥା, ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଶୋଭା ଏକାଥିରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ‘ପାଣି ଅନ୍ୟ, ତରଙ୍ଗ ଅନ୍ୟ’ ଭାବିବା ହେଉଛି ଭିନ୍ନତାର ଅଜ୍ଞାନ; ‘ଏହି ତରଙ୍ଗ ପାଣି ମାତ୍ର’ ଜାଣିବା ହେଉଛି ଏକତାର ଜ୍ଞାନ। ଅଜ୍ଞାନରୁ ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯାହା ତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ତାହା ନ ଥିଲେ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଅନନ୍ତତା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ମନ ର ରୂପଗୁଡ଼ିକ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥିବା କଳ୍ପନା ଏବଂ ଅସତ୍; ଏହି ଅସତ୍ ନଶ୍ୱର ହେଲେ, କ’ଣ ଦୁଃଖ ରହିଯିବ? ଯେପରି ଯେଉଁ ନାତେ ଦୟା ନାହିଁ, ସେ ଉପରେ ମନ ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ଚାଲେ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦେହ ତାଳିକାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଦେଖ। ଏହିପରି, ଯେଉଁ ନାତେ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ଦୁଃଖ ଉପରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ପରମ ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ, ସେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ଯେଉଁ ଆଦିହୀନ ଶୁଭ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ସେଠାରେ ମନ ଚିର ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଯେପରି ପବନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଧୁଳି ବସିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ମନର ବାତାସ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଦେହର ଧୁଳି ବସିଯାଏ; ସଂସାର ନଗରରେ ମିଷ୍ଟି ଆଉ ଉଠେ ନାହିଁ।