ଏକ ଦିନ, ଜ୍ଞାନ ଉପାସନାରେ ଲଗ୍ନ ଜନେ ଜନ୍ମଜାତ ଜିଜ୍ଞାସୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚିନ୍ତାରେ ବସିଥିଲେ । ସେ ସୁଭ ଚିନ୍ତା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରି ନିଜ ମନକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲେ । ଏହି ଭଲ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନ ର ଘନ ମେଘ ଦୀରେ ଦୀରେ ଘୁଳି ଯାଉଥିଲା । ଜଣେ ଜନ୍ୟ ମନର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, ତାହା ଦୀପାବଳୀର ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେବାରେ, ବିବେକ ଓ ଧର୍ମ ଏକାଠି ଅଧିକ ଚମକି ଉଠିଲା, ଏହି ଜଗତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଚମକି ଉଠିଲା । ମନର ନିଶ୍ଚଳତା ବୃଦ୍ଧି ହେଲା, ମୁକ୍ତି ତାଳ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ଭଳି ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲା । ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶାନ୍ତି ସ୍ଥିର ହେଲା, ଏହା ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଆଲୋକ ଭଳି ଆନନ୍ଦ ଦେଲା । ଭଲ ସଙ୍ଗ ଗଛର ଫଳ ଫୁଟିଲା, ଏହି ଗଛର ଛାୟା ଶୀତଳ ହେଲା, ସମାଧି ଗଛର ନିର୍ମଳ ରସ ଆନନ୍ଦ ରୂପେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା । ତାହାପରେ ମନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ, ଆସା ନଥିବା, ଅଶାନ୍ତି, ଲୋଭ, ମୂଢତା ଓ ଭୟ ଦୂର ହେଲା । ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥ ଉପରେ ସମସ୍ତ ଶଙ୍କା ଶମିତ ହେଲା, ଜିଜ୍ଞାସା ଶେଷ ହେଲା, କଳ୍ପନାର ଜାଲ ଭଙ୍ଗ ହେଲା, ଏକ ମୁକ୍ତ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଆସା, କ୍ରୋଧ, ଆଶା, ଚିନ୍ତା ଦୂର ହେଲା; ଦୁଃଖର ଧୂଆଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ ହେଲା; ଅନାସକ୍ତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ରେ ଅବଦ୍ଧ ନୁହେଁ । ନିଜ ମନକୁ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ର ତୀବ୍ର ଘୋଡା ଚାଳକ ଓ ଆସା-ଲଗା ର ଖୋଞ୍ଚ ଅଟକାଇଥିଲା, ଭଙ୍ଗ କରି, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମ-ଶାସନ ଲାଭ କଲେ । ସେ ନିଜ ଆତ୍ମ ଉପରେ ଅଭିମାନ କରୁଥିବା ଧାରଣା କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏକ ନିଷ୍ଠାବାନ ଦାସ ଭଳି, ମାଲିକ ର କାମ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ଶରୀର କୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତାହା ଘାସ ର ତୁଣ୍ଡ ଭଳି ଅପରିଗ୍ରହ । ମନ ର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ; ମନ ର ନାଶ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାପ୍ତି । ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ର ଦ୍ୱିନାଶ ହୁଏ, ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ । ଏହି ଜଗତ ଚକ୍ର ମନ ଅଟେ; ପାହାଡ଼ ମନ; ଆକାଶ ମନ; ଶରୀର ମନ; ମିତ୍ର ମନ; ଶତ୍ରୁ ମନ । କଳ୍ପନା ର ଅଶୁଦ୍ଧି, ଯାହା ଚେତନା ର ନିଜ ନିଜ ରୂପ ବିସ୍ମୃତି, ଏହି ମନ ଅଟେ; ଏହି ଅଭିନିବେଶ ଏହି ସଂସାର ର ଉତ୍ପାଦନ କୁ 'ବାସନା' କୁହାଯାଏ । ଚେତନା, ଅନୁଭବ ର ଅନୁକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଅଳ୍ପ କଳ୍ପନା ର ଦୂଷିତ, 'ଜୀବ' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ମନ ର ଏସେଂସ୍ ଅଟେ । ଯାହା ଅନୁଭବ ର ଅଧୀନ ହୋଇ, ନିଜ ନିଜ ଚିହ୍ନ ଆର୍ଜନ କରି, ଅଜ୍ଞାନ ରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅଧିକ ବିସ୍ତାର ପାଇଁ, ଏହାକୁ ମନ ର ଅବସ୍ଥା ଭାବେ କଳ୍ପନା କରାଯାଏ । ଆତ୍ମା ସଂସାର ର ବ୍ୟକ୍ତି ନୁହେଁ, ଶରୀର ନୁହେଁ, ରକ୍ତ ନୁହେଁ; ଶରୀର ଭଳି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଜଡ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମା ଆକାଶ ଭଳି ଅସପର୍ଶ । ଶରୀର କୁ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରି ଦେଉଥିଲେ, ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ଛଡା କିଛି ରହି ନାହିଁ; କଦଳୀ ଗଛ କୁ ଫାଟିଲେ, ପତ୍ର ଛଡା କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ । ମନ ମାନବ ଅଟେ, ମନ ର ରୂପ ନେଇଥିବା; ଆତ୍ମା ନିଜ ନିଜ କଳ୍ପନା ର ଖଣ୍ଡ ରେ ନିଜକୁ ନେଇଥିବା । ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ମନ ର ତନ୍ତୁ ଫିରି ଏକ ନେଟ୍ ଭଳି ନିଜକୁ ଆଠୁ କରିଥିବା, ମେଁ ଭଳି କୋକୁନ୍ ତିଆରି କରିଥିବା । ଏହି ଶରୀର ଭ୍ରମ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅନ୍ୟ ଥାନ ଓ ସମୟରେ ନିଜ ନିଜ ନୂତନ ଶରୀର ନେଇଥିବା, ଅଙ୍କୁର ପତ୍ର ଭଳି ରୂପ ନେଇଥିବା । ଯେଉଁ ଭାବ ରହିଥାଏ, ଏହି ମନ ଏହି ଭାବରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ; ଜଣେ ମନ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୁଅନ୍ତି, ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ରାତିରେ ଦେଖନ୍ତି । ଜଳ ଜଳ ର ରସ ସହିତ ମିଶିଲେ ମିଠା ହୁଏ; ବିଷ ରେ ଡୁବିଥିବା ଚାଷ ତିତିଯାଏ । ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବ ଦ୍ୱାରା ମନ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ର ର ମନ ର ରାଜ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ର ଅବସ୍ଥା ଲାଭ କରନ୍ତି । ମନ ଛୋଟ ଆସା ଦ୍ୱାରା ଅପରିପକ୍କ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ; ଭୂତ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ସ୍ୱସ୍ଥ ଲୋକ ରାତିରେ ଭୂତ ଦେଖନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ମନ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଅଶୁଦ୍ଧି ରହି ନାହିଁ; ଏହିପରି, ବିସ୍ତୃତ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ ରେ, ସ୍ୱଚ୍ଛତା ରହି ନାହିଁ । ବିସ୍ତୃତ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ ରେ ଫଳ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ଆସେ; ବିସ୍ତୃତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ରେ ଫଳ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ଆସେ । ଏଠି ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି ଅତି କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥ ତ୍ୟାଗ କରେ ନାହିଁ, ସେ ସଦା ଶ୍ରମ କରନ୍ତି, ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଜ୍ୟୋତିର ଆଶା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ଏଠି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ନାହିଁ, ବନ୍ଧ ନାହିଁ, ବନ୍ଧନ କରୁଥିବା ନାହିଁ; ଏହା ଏକ ଭ୍ରମ ଭଳି ମାୟା ଲତା ଭଳି ଅଟେ । ଏହି ଜଗତ ଅସତ ରେ ତିଆରି, ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଭଳି, ମୃଗମରୀଚିକା ର ଅନୁକ୍ରମ ରୁ ଉଦ୍ଭାସିତ, ଦୁଇ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଭ୍ରମ ଅଟେ । 'ମୁଁ ଅନନ୍ତ ନୁହେଁ, ମୁଁ ନିର୍ବଳ' ଭାବ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ 'ମୁଁ ଅନନ୍ତ, ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ' ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭ୍ରମ ଶମିତ ହୁଏ । 'ମୁଁ ବ୍ୟାପ୍ତ, ନିଜ ମନ ରେ ଶୁଦ୍ଧ' ଭାବ ଏହି ଜଗତ ରେ ବନ୍ଧନ, ନିଜ ମନ ର ନିର୍ମାଣ ରେ ଏହା ଉଦ୍ଭାସିତ । ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ର ରହିତ ଅବସ୍ଥା, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଏକତା ର ରହିତ ଅବସ୍ଥା, ଏହି ଏକାଉଁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ର ସାର ଅଟେ; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟ । ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଏକାଉଁ ଦ୍ୱାରା ଅନାସକ୍ତ ହେଲା, ଏହା ମନ ରହିତ ଭଳି ହୁଏ; ଏପରି ନୁହେଁ ହେଲେ ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱିଦ୍ୟମ ନୁହେଁ । ମନ ଉପରେ ସୁଭ ଚିନ୍ତା ର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହେଲା, ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱିଦ୍ୟମ ଦେଖିବା ଶକ୍ତି ଲାଭ କଲା, ଧଳା କପଡ଼ ଭଳି ରଙ୍ଗ ଧରିବା ଭଳି । ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବିଲେ, ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗ ର ଭେଦ ଶେଷ ହେଲା, ତେବେ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି କୁହିବା କଣ ? ଶୁଦ୍ଧ ମନ ପାଇଁ, ଶରୀର ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ, ତାହାର ଚମକ ଯାଏ ଓ ଆସେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣି ଭଳି । ମନ ଯେତେବେଳେ ବସ୍ତୁ ସହିତ ଏକତା ଲାଭ କରେ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭାସିତ, ଏହା ଅସ୍ଥାୟୀ ଓ ନାଶବନ୍ତି । ମନ ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁଭବ ତ୍ୟାଗ କରି ଏକାଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଟେ ।