ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ସପରିବାର ଯେଉଁ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ରେ ଦୂରବୁଦ୍ଧି ଓ ଭୟରେ ଦୈଵ ଦୂରବାସନା ପ୍ରବଳ ହୁଏ—ଯେପରି ରସୀକୁ ସର୍ପ ଭାବି ବ୍ୟକ୍ତି ଆତଙ୍କିତ ହୁଏ—ସେ ତର୍କ ତୁମକୁ ବାନ୍ଧି ନ ଦେଉ। ବରଂ ଏହି ସଂସାରର ଭୟ ମାନେ କେବଳ ଶୁଷ୍କ ଏକ ଲାଠି ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହେବା ଅନୁଚିତ। ଏହି ସଂସାର ମାର୍ଗ ଅବିରତ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ସବୁ କେବଳ ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ; ଯଦିଓ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥାଏ, ତଥାପି ଅସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ନିତ୍ୟ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଯେଉଁ ମହାନ ଶୂରବୀର ଓ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିଜ ମନକୁ—ଯାହା ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ, ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ, ଏବଂ ବିଷୟଗତ ଆକର୍ଷଣରେ ଏଗୁଆ—ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସତତଃ ବିଜୟୀ। ଏହି ସଂସାର ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଓ ପୀଡା ଅଛି, ତାହା ମାନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଏବେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ସୁଣ; ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଧାରଣ କର: ବନ୍ଧନ କେବଳ ଭୋଗ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି; ସେଇ ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଚର୍ଚ୍ଚାର ଆବଶ୍ୟକତା କ’ଣ? ଏହି ଏକଥା ଶୁଣ, ଯାହା କି ତୁମକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଲାଗେ, ସେସବୁକୁ ବିଷ ବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ବିଷ ପରି; ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ବିଚାର କରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ସେମାନେ ଅପ୍ରିୟ ଓ ତ୍ୟାଜ୍ୟ, କାରଣ ଭୋଗ କଲେ ଶେଷରେ ଦୁଃଖ ଆସେ। ଯେପରି ମନ ଗୁପ୍ତବୃତ୍ତିରେ ରଙ୍ଗାଯିଥାଏ, ବହୁତ ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେପରି କଁଟା ବିଜ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଲେ କଁଟା ଚାଷ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଆସକ୍ତିର ବିଜ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରାରୁ ମୁକ୍ତ, ତେବେ କ୍ରମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ନେକ ଗୁଣର ବିଜ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ସବୁବେଳେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ଦେଉଛି, ଯେପରି ଉପଯୁକ୍ତ ମାଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫସଲ ଦେଇଥାଏ। ଶୁଭ ଚିନ୍ତାର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ମନ ନିର୍ମଳ ଓ ଅଚଳ ହୁଏ, ତେବେ ଅଜ୍ଞାନର ଘନ ମେଘ ଦୀରେ-ଦୀରେ ହ୍ରାସ ପାଏ। ଯେତେବେଳେ ନେକତା ବଢ଼େ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ବଢ଼ିବା ପରି, ବିବେକ ଓ ଧର୍ମ ର ଆଲୋକରେ ସଂସାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଅନ୍ତଃସ୍ଥିତ ଦୃଢତା ଆସିଲେ, ମୁକ୍ତି ବାଂଶରେ ବାୟୁ ପ୍ରବାହ ପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତି ହେଲେ ଆନନ୍ଦ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ପରି ଉଦିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ସତ୍ସଙ୍ଗର ବୃକ୍ଷ ଫଳ ଦେଉଛି ଓ ଶିତଳ ଛାୟା ଦେଉଛି, ତେବେ ସମାଧିର ସିଧା ବୃକ୍ଷରୁ ଆନନ୍ଦ ରସ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବ ରହିତ, ଆସକ୍ତି ଶୂନ୍ୟ, ଅଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅଶାନ୍ତି, ଲୋଭ, ମୋହ, ଭୟ ଆଦି ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲେ, ସେମାନେ ଦୂର ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥର ସନ୍ଦେହ ଶେଷ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଜିଜ୍ଞାସା ଶାନ୍ତ, କଳ୍ପନାର ଜାଳ ଅପସାରିତ, ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତି ମୁକ୍ତ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ହେଇ ବଞ୍ଚିଥାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କାମନା ନାହିଁ, କ୍ରୋଧ ନାହିଁ, ଆଶା ନାହିଁ, ଚିନ୍ତା ନାହିଁ; ଶୋକ ର ଧୂଳି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ; ଅନାସକ୍ତ ଓ କୌଣସି ମତରେ ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ମନକୁ—ଯେଉଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ର ଅଶ୍ୱମାନେ ଚାଳନା କରୁଥିବା ରଥି, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଆସକ୍ତିର ଖଞ୍ଜାର—ଧ୍ୱଂସ କରି, ସ୍ଵୟଂ ଉପରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଵାମିତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ, ଯେଉଁ ଧାରଣା ନିଜକୁ ବଢ଼ାଇ ଦେଉଥିଲା, ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ; ଯେପରି ଏକ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଦାସ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ଶରୀରକୁ ତୃଣ ପରି ତ୍ୟାଗ କରେ। ମନର ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ସହିତ ସମସ୍ତ ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ; ମନର ନାଶ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧନା। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ବିଲୀନ ହୁଏ, ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହି ସଂସାର ବୃତ୍ତ ମନ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ପାହାଡ଼, ଆକାଶ, ଦେହ, ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ—ସବୁ ମନ ହିଁ। ଏହି କଳ୍ପନା ମୂଳକ ଅପବିତ୍ରତା, ଯାହା ଚେତନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଭୁଲିଯିବା, ତାକୁ ମନ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଗୁଣ ଯାହା ସଂସାର ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ତାକୁ ଭାସନା କୁହାଯାଏ। ଚେତନା, ଯେଉଁଥିରେ ଅନୁଭୂତିର ଅନୁକ୍ରମ ଓ କଳ୍ପନାର ଅଲ୍ପ ଆଭାସ ଅଛି, ତାହାକୁ ଜୀବ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ମନର ସାର। ଯେଉଁ ଚେତନା ଅନୁଭୂତିର ପ୍ରଭାବରେ ନିଜକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଧାରଣ କରି ଅଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମନର ଅବସ୍ଥା ଭାବେ କଳ୍ପନା କରାଯାଏ। ଆତ୍ମା କେବେ ସଂସାରୀ ବ୍ୟକ୍ତି ନୁହେଁ, ଦେହ ନୁହେଁ, ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ନୁହେଁ; ଦେହ ଆଦି ସବୁ ଜଡ, ଆତ୍ମା ତ କେବଳ ଆକାଶ ପରି ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ଦେହକୁ ଖଣ୍ଡିଖଣ୍ଡ କଲେ ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଛଡ଼ା କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ; କଦଳୀ ଗଛ ଖୋଲିଲେ ଶେଷରେ ଛାଡ଼ି ଛଡ଼ି ଛଡ଼ି। ମନକୁ ଜୀବ, ପୁରୁଷ ଭାବିବାକୁ ଜାଣ, ଯାହା ନିଜ କଳ୍ପନାର ଖଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଗଢ଼ିଛି। ଏହି ପୁରୁଷ ନିଜ ମନର ଧାଗାକୁ ବିସ୍ତାର କରି ଏକ ଜାଳ ତିଆରି କରେ, ଯେପରି କୀଟ ନିଜ ପୋକଳି ତିଆରି କରେ। ଏହି ଦେହ ମୋହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅନ୍ୟ ଦେଶ କିମ୍ବା କାଳରେ, ସେ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ଅଙ୍କୁର ପତ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଯେଉଁ ଭାବ ଅଛି, ସେପରି ମନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଯେପରି ମନ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯାହା ଅଛି, ରାତିରେ ସେହି ଦେଖାଯାଏ। ଜଳ ଜଳର ସ୍ୱାଦ ସହିତ ମିଶିଲେ ମିଠା ହୁଏ; ବିଷରେ ଭିଜା ବିଜ ବିଷ ହୁଏ। ମହାଶୁଭ ଭାବ ଦ୍ୱାରା ମନ ମହତ୍ତ୍ୱରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରର ମନର ରାଜ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କ୍ଷୁଦ୍ର ଆଶା ଦ୍ୱାରା ମନ ଛୋଟ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ; ଭୂତ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ନିରୋଗୀ ବ୍ୟକ୍ତି ରାତିରେ ଭୂତ ଦେଖିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଶୁଭ୍ର, ଅପବିତ୍ରତା ରହେନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ମନ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଅପବିତ୍ର, ପ୍ରକାଶ ରହେନାହିଁ। ମନ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଅପବିତ୍ର ହେଲେ ଫଳ ତାହିଁ ଅନୁସାରେ ମିଳେ; ବିସ୍ତୃତ ଓ ଶୁଭ୍ର ହେଲେ ଫଳ ତାହିଁ ଅନୁସାରେ ମିଳେ।