ହେ ରାମ, ମନ ଯେତେବେଳେ ପୂର୍ବ ସଂସ୍କାରରେ ବନ୍ଧା ରହେ, ତେବେ ସେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ସଂସ୍କାର ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ମନ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ତୁମେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଆଣିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କର। ଯେତେବେଳେ ଠିକ୍ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିବାଯାଏ, ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର ଗଳିଯାଏ; ସଂସ୍କାର ଗଳିଯିବା ପରେ ମନ ଏକ ଦୀପ ଭଳି ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ସଂସାରରେ ସତ୍ୟରେ କିଛି ନାହିଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର। ଏହି କଳ୍ପନା ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ନାହିଁ, ଏହି ଅନୁଭବ ହେଉଛି ଠିକ୍ ବୁଝିବା। ‘ବାସନା’ ଏବଂ ‘ମନ’ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ କେବଳ ଅର୍ଥ ପ୍ରଦାନ କରେ; ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦୁଇଟି ଠିକ୍ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଗଳିଯାଏ, ସେଠାରେ ପରମ ପଦ ଲାଭ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଆତ୍ମା ମାତ୍ର; କିଏ କାହାକୁ କେଉଁଠି କଳ୍ପନା କରିପାରିବେ? କଳ୍ପନା ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ—ଏହି ହେଉଛି ଠିକ୍ ବୁଝିବା। ମନ ବାସନା ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ ହୋଇ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯେତେବେଳେ ଏହି ବାସନା ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ଏହାକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନ ଘଡ଼ା, କପଡ଼ା ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିବା ପରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ସେଇ ମନକୁ ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତିରେ ନେଇଯିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହାର ସମସ୍ତ ଆକୃତି ମିଥ୍ୟା, ଏକ ଭୂତ ପରି ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ। ମନ ଯେପରି ମାଳା କିମ୍ବା ସର୍ପ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ଏହା ଭୟଙ୍କର, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବୃକ୍ଷ ଆକୃତି ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରେ। ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏହି ଭୟଙ୍କର, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବୃକ୍ଷର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ତୁମେ ସ୍ଥିର କର; ମାଳା କିମ୍ବା ସର୍ପ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନେଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଉପଦେଶ ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ମୋର ପିତା, ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା କହିଥିଲେ; ଏହି ଉପଦେଶ ଆଜି ମୁଁ ତୁମେ, ମୋର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶିଷ୍ୟ, ନିମିତ୍ତରେ କହିଲି। ସେଥିପାଇଁ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ରସି ଓ ସର୍ପର ତର୍କ ତୁମକୁ ବନ୍ଧିବାକୁ ଦିଅନାହିଁ; ଶୁଷ୍କ ଗଡ଼ିର ଭୟ ମାତ୍ର ଭାବନା ତର୍କ ସଦା ତୁମ ହୃଦୟରେ ରହିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ସଂସାର ମାର୍ଗ ଯେଉଁଠି ଅବିରତ ସୁଖ ଦୁଃଖ ରହିଛି, ସେ ସବୁ ଜଗତ୍ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି କଳ୍ପନା ଅନାସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସଦା ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ଯଦିଓ ଜଗତ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି। ସେମାନେ ସଦା ବିଜୟୀ ଓ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ମନକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁମନ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅହଂକାରରେ ମଦମସ୍ତ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ, ବାହ୍ୟ ବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ ଥାଏ। ଏହି ସଂସାର ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଲେଶ ଅଛି, ସେଠାରେ ମନ ନିଗ୍ରହ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ। ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ସାର ଏହି—ଏହାକୁ ଶୁଣ ଓ ଭଲଭାବେ ଧାରଣ କର: ବନ୍ଧନ କାମନା ଅଟୁଟ ରହିବା; ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇବାକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଚର୍ଚ୍ଚାର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା? ଏହି ଏକଥା ଶୁଣ: ଯାହା କିଛି ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ସେ ସବୁକୁ ବିଷ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ ଉପଭୋଗ ବିଷ ସମାନ; ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍। ସେମାନେ ଅପ୍ରିୟ, ତ୍ୟାଗ୍ୟ, କାରଣ ଉପଭୋଗ କଲେ ଦୁଃଖ ଆଣନ୍ତି। ବାସନା ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ ମନ ଅନେକ ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେପରି ମାଟିରେ କଣ୍ଟା ବିଉ ପକାଇଲେ କଣ୍ଟା ଉଗୁଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଆସକ୍ତିର ବିଉ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଚିନ୍ତାର ଧାରା ରହିତ, ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ହୀନ, ତେବେ ଏହା ଦୀରେ-ଦୀରେ ପରମ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଶୁଭ ବୃତ୍ତିର ବିଉରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ସଦା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେପରି ସୁଫଳ ମାଟି ଭଲ ଫସଲ ଦିଏ। ମନ ଯେତେବେଳେ ମଙ୍ଗଳମୟ ଚିନ୍ତାରେ ଏକାଗ୍ର ଓ ଶୁଭ୍ର ହୁଏ, ତେବେ ଅଜ୍ଞାନର ଘନ ମେଘ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଗଳିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ବଢ଼େ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ବଢ଼ିବା ପରି, ବିବେକ ଓ ଧର୍ମ ଆଲୋକରେ ଜଗତ୍ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ତରେ ଦୃଢତା ବଢ଼ିଯାଏ, ମୁକ୍ତି ବାଉଳ ହେବା ପରି ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ; ଅନ୍ତର ଶାନ୍ତି ହେଲେ, ଆନନ୍ଦ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକ ପରି ଜଗତେ ଝଲମଲାଏ। ଯେତେବେଳେ ସଜ୍ଜନ ସଙ୍ଗର ବୃକ୍ଷ ଫଳ ଦିଏ ଓ ଛାୟା ଦେଉଛି, ସମାଧିର ସିଧା ବୃକ୍ଷରୁ ଆନନ୍ଦ ରସ ବହିଯାଏ। ମନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ, ଅକାମ, ଅଚଞ୍ଚଳ, ଚଞ୍ଚଳତା, ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଭୟ ନାଶ ପାଇଥାଏ। ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଶେଷ, ଜିଜ୍ଞାସା ଶୂନ୍ୟ, କଳ୍ପନାର ଜାଲ ଗଲିଯାଏ, ଏବଂ ଜୀବନ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟତୀତ ହୁଏ। ତାହା ସମସ୍ତ କାମନା, କ୍ରୋଧ, ଆଶା, ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ, ଶୋକର କୁହୁଡ଼ି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ, ଅନାସକ୍ତ ଓ କୌଣସି ମତରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ। ନିଜ ମନକୁ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅଶାନ୍ତ ଘୋଡ଼ାର ସାରଥି ଓ ଆସକ୍ତିର ପିଞ୍ଜରା, ନଶ୍ୱର କରି, ସ୍ୱୟଂ-ଶାସନର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରେ। ସେ ନିଜର ଏହି ଆତ୍ମ-ପୋଷଣ କରୁଥିବା ଭାବନାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଯେପରି ଏକ ନିଷ୍ଠାବାନ ଦାସ ମାଲିକଙ୍କ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଦେହକୁ ତୃଣ ଭଳି ପକେଇଦିଏ। ମନର ଉତ୍ଥାନ-ପତନ ହେଉଛି ସମସ୍ତର ଉତ୍ଥାନ-ପତନ; ମନର ନାଶ ହେଉଛି ପରମ ସିଦ୍ଧି। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ଗଳିଯାଏ, ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ର, ପାହାଡ଼, ଆକାଶ, ଦେହ, ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ—ସବୁ ମନ ମାତ୍ର। ଏହି କଳ୍ପନାର ଅଶୁଦ୍ଧି, ଯାହା ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲିଯାଏ, ସେହି ‘ମନ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଏହି ବୃତ୍ତି ଯାହା ସଂସାର ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେହିକୁ ‘ବାସନା’ କୁହାଯାଏ। ଚେତନା, ଯେଉଁଠାରେ ଅନୁଭୂତିର ଅନୁସୂଚନା ଓ କଳ୍ପନା କିଛି ଲାଗିଥାଏ, ସେହିକୁ ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ମନର ସାର। ଯେଉଁଠି ଅନୁଭୂତି ରେ ଆସି, ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଆତ୍ମତ୍ୱ ଧାରଣ କରି, ଅଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହି ଦଶାକୁ ମନ ଭାବି ଉପସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାମକ ଆତ୍ମା ସଂସାରୀ ବ୍ୟକ୍ତି, ଦେହ, ରକ୍ତ ନୁହେଁ; ଦେହ ଆଦି ସମସ୍ତ ଜଡ, ଆତ୍ମା ଆକାଶ ସମାନ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ଦେହକୁ ଖଣ୍ଡି ଖଣ୍ଡି କଲେ ରକ୍ତ ଆଦି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ମିଳିନଥାଏ; କଦଳୀ ଗଛ ଛେଦିଲେ ପତ୍ର ଛାଡ଼ି କିଛି ମିଳେନାହିଁ।