ଏକ ସମୟର କଥା, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୁକ୍ତ ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଲାଗିଥିଲେ। ସେମାନେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ଥିଲେ, ସମଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦେବସେନାକୁ ଉଗ୍ର, ଦହନଶୀଳ ଅସୁରମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଲେ—ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଧନ ସ୍ୱାଦକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ ହୁଏ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅସୁରମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ଦେବସେନା ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ତେବେ ସେମାନେ ହିମାଳୟରୁ ଗଙ୍ଗା ଯେପରି ତୀବ୍ର ଭାବେ ବହିଯାଏ, ସେପରି ଦୃତ ଭାବେ ପଳାଇଗଲେ। ଏହି ଦେବମଣ୍ଡଳ ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ ଶରଣାଗତ ହୋଇ ଦୁଧ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଭଗବାନ୍ଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯେପରି ମେଘମାଳା ବାୟୁର ଶେଷରେ ପାହାଡ଼କୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ। ବିଷ୍ଣୁ ଦେବ, ଭୟଭୀତ ଦେବୀ ନଦୀକୁ ନାଗମାନେ ଧାଉଥିବା ସମୟରେ, ଏକ ବୀର ନାୟକ ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସ ଦେଉଥିବା ପରି, ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ତା’ପରେ, ଦୁଧ ସମୁଦ୍ରର ଗୁହାରେ ସେଇ ଦେବନଦୀ ରହିଗଲା, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଗବାନ୍ ଶତ୍ରୁ ନାଶ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ଏହା ପରେ ଶୌରି ଓ ଶମ୍ଭର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ପୃଥିବୀ ଶେଷ ହେବା ପରି ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଗଲା, ପାହାଡ଼ ଓ କୁଳମାନେ ଉଲଟିଗଲେ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେମନ ଶମ୍ଭର ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସେନା ଓ ବାହନ ସହିତ ବିଜୟୀ ନ ହୋଇ, ନାରାୟଣଙ୍କର ହାତରେ ପରାଜିତ ହେଲେ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନଗରକୁ ଚଲିଗଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଳାଇଯାଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଶାନ୍ତ କରିଦେଲେ, ଯେପରି ବାୟୁରେ ନିବା ଦୀପ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ସ୍ମୃତିରୁ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଗତି ତାହା ଦୀପ ନିବା ପରି ହେଲା। ଏହିପରି, ମନ ଯଦି ସ୍ମୃତିବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ରହେ, ସେଥିରେ ବନ୍ଧନ ରହିଯାଏ; ସ୍ମୃତି ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହିପାଇଁ, ରାମ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ମୃତିଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣ। ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମୃତିଗୁଡ଼ିକ ଗଳିଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଗଳିଯାଏ, ମନ ଦୀପ ପରି ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ବାସ୍ତବରେ, ଏଠାରେ କିଛି ନାହିଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ କଳ୍ପନାମାତ୍ର। କାରଣ, କଳ୍ପନା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହା ହେଉଛି ଠିକ୍ ବୁଝିବା। ‘ବାସନା’ ଓ ‘ମନ’ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ବସ୍ତୁତଃ ଅର୍ଥ ସହିତ ଜଡିତ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଁଟି ଗଳିଯାଏ, ସେଠା ହେଉଛି ପରମ ପଦ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମାମାତ୍ର; କିଏ କ’ଣ କଳ୍ପନା କରିବେ, କେଉଁଠି? କଳ୍ପନା ବାସ୍ତବରେ କିଛି ନୁହେଁ—ଏହା ହେଉଛି ଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ। ମନ ବାସନାରେ ରଙ୍ଗାଇଲେ ଏଠାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ବାସନା ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ସେଠାକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ମନ ଘଡ଼ା, କପଡ଼ା ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶେଷରେ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ସେଇ ମନକୁ ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତ କର, କାରଣ ଏହାର ରୂପ ମିଥ୍ୟା, ଭୂତାଭାସ ପରି। ଯେପରି ମନ ମାଳା କିମ୍ବା ସର୍ପର ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ଏହା ଭୟଙ୍କର, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବୃକ୍ଷର ରୂପ ମଧ୍ୟ ନେଇଥାଏ। ଏହି ଭୟଙ୍କର, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବୃକ୍ଷତତ୍ତ୍ୱ ତୁମେ ମନରେ ଦୃଢ଼ କର, ରଘୁବନ୍ଶୀ ରାଘବ; ମାଳା କିମ୍ବା ସର୍ପର ତତ୍ତ୍ୱ ତୁମର ନ ହେଉ। ରାମ, ଏହି ଉପଦେଶ ମୋତେ ମୋର ପିତା, ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ଦେଇଥିଲେ; ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ ଶିଷ୍ୟ ତୁମକୁ କହିଲି। ତେଣୁ, ରଘୁନନ୍ଦନ, ରସି ଓ ସର୍ପର ତର୍କ ତୁମକୁ ବନ୍ଧି ନ ଦେଉ, ଶୁଷ୍କ ଲାଠି ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହେବା ଭଳି ତର୍କ ସଦା ତୁମରୁ ହେଉ, ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା। ଏହି ସଂସାରୀ ମାର୍ଗ, ଯେଉଁଥିରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଅବିରତ ରହିଛି, ସେଇ ସଂସାର କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଜଗତ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ନିରନ୍ତର ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ମନକୁ, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅଭିମାନରେ ମତ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଭୋଗବସ୍ତୁ ଦିଗରେ ଝୁକିଯାଇଥିବା ମନକୁ ବଶ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ବିଜୟୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଲେଶ ଦେଇଥିବା ସଂସାର ରେ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ହେଉଛି—ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା। ଏବେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ସାର ଶୁଣ, ଓ ଭଲ ଭାବେ ଧାରଣ କର: ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଭୋଗବାସନା; ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଚର୍ଚ୍ଚାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଏହା ମାତ୍ର ଶୁଣ: ଯାହା କିଛି ତୁମକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଲାଗେ, ସେସବୁକୁ ବିଷ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ବିଷ ପରି; ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ବିଚାର କରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ସେମାନେ ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ଓ ତ୍ୟାଜ୍ୟ, କାରଣ ଭୋଗ କଲେ ଦୁଃଖ ଆଣେ। ବାସନାରେ ରଙ୍ଗାଇଥିବା ମନ ଅନେକ ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେପରି କଣ୍ଟା ବିଜ ମାଟିରେ ପତିଲେ କଣ୍ଟା ଉଗୁଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଆସକ୍ତିର ବିଜ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରା ରହିତ ହୁଏ, ରାଗ ଦ୍ୱେଷ ଦୃଶ୍ୟ ନ ଥାଏ, ତେବେ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାନ୍ତିକୁ କ୍ରମେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ପୁଣି, ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଶୁଭ ବାସନାର ବିଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହା ସଦା ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଦେଉଛି, ଯେପରି ଉର୍ବର ମାଟି ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦିଏ। ଶୁଭ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ମନ ନିର୍ମଳ ଓ ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ଅଜ୍ଞାନ ମେଘ କ୍ରମେ ମୃଦୁ ଭାବେ ଗଳିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ବିବେକ ଓ ଧର୍ମ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ, ସମଗ୍ର ଜଗତ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଚମକିଉଠେ। ଅନ୍ତରେ ଦୃଢ଼ତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ମୁକ୍ତି ବାଁଶ ମଧ୍ୟରେ ବାୟୁ ଆସିବା ପରି ଆସେ; ଅନ୍ତର୍ନିର୍ମାଣ ହେଲେ, ଆନନ୍ଦ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଶୁଭ ସଙ୍ଗ ରୂପୀ ବୃକ୍ଷ ଫଳ ଦେଲେ ଓ ଠଣ୍ଡା ଛାୟା ଦେଲେ, ସମାଧି ରୂପୀ ସିଧା ବୃକ୍ଷରୁ ଆନନ୍ଦ ରସ ବହିଯାଏ। ଏଭଳି ମନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ, ଅଭିଲାଷା ଶୂନ୍ୟ, ଅସ୍ଥିରତା, ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଭୟ ଦୂର ହୋଇ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଯାଏ।