ଦେମନ୍ମାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ଏପରି ଭାବି ବିଶ୍ୱକୁ ମାୟାରେ ଭରି ଦେଲେ ଏବଂ ଏକ ଏକ ଦେମନ୍ ମୁଖ୍ୟମାନେ ଉପଜାଇଲେ, ଯେପରି ଅପାର ସାଗର ମେଘ ଫୁଲା ଦେଇଥାଏ। ସେମାନେ ଦେବଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବୀଣ, ରାଗ ଓ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ, ସ୍ଵ-ଉପଲବ୍ଧିର ଅନୁଯାୟୀ ଏକା ଏକା ଅଭିନୟ କରୁଥିଲେ, ମନରେ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେମାନେ ଭୀମ, ଭାସା ଓ ଦ୍ରୁଟ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱକୁ କେବଳ ଘାସ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲେ, ଶୁଦ୍ଧିରେ ଲଗ୍ନ। ଏହି ଦେମନ୍ମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ପହଞ୍ଚି ବିଶ୍ୱକୁ ଆବୃତ କରିଦେଲେ, ମେଘର ଗଜ୍ଜନ ଓ ତୁଫାନ ପରି ଉଚ୍ଚ୍ଵାସ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଦେବମାନେ ସହ ବର୍ଷରେ ବର୍ଷ ସମାନ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ, ତଥାପି ବିବେକ ଦ୍ୱାରା କେବେ ବି ଅହଂକାରରେ ପଡିଲେ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ମନରେ "ଏହା ମୋର" ଭାବ ଉପଜାଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ "ମୁଁ କିଏ?" ଭାବର ଅନ୍ୱେଷଣରେ ସେ ଭାବକୁ ଅସତ ଭାବେ ଦୂର କରିଦେଲେ। ଯେତେବେଳେ ଅସତ ଶରୀର ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା "ମୁଁ କିଏ?" ଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ତେବେ ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ଭୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ ଉପଜାଇ ନାହିଁ। ଏହି ଅସତ ଶରୀର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଆତ୍ମାରେ ବିଦ୍ୟମାନ। "ମୁଁ" ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ବି ନାହିଁ—ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଅସୁର ହେଲେ। ଏହା ପରେ, ଯେମାନେ ଅହଂକାର ରହିତ, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ଅଟୁଟ ଅଟିଥିଲେ—ସେମାନେ ମନରେ ଅନାସକ୍ତ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ବି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରି, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବ ନାହିଁ, ଏବଂ ସଂସ୍କାର ରହିତ। ସେମାନେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭଗବାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ କରୁଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଲଗ୍ନ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ରହିତ, ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଟୁଟ। ଦେବମାନେଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ସେନା ତେଜସ୍ୱୀ, ଭୟଙ୍କର ଅସୁରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦଳି, ଦଗ୍ଧ, ଭସ୍ମ ଓ ଆହତ ହେଲା, ଯେପରି ଆପଣଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଧନ ଭୋଗକାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅସୁରମାନେ ଦେବମାନେଙ୍କର ସେନାକୁ ଦଳି ଦେଲେ, ଦେବମାନେ ହିମାଳୟରୁ ଝରିବା ଗଙ୍ଗା ପରି ତୁରନ୍ତ ପଳାଇଗଲେ। ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଦୁଧ ସାଗରରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ, ଯେପରି ମେଘର ମାଳା ପବନର ଶେଷରେ ପାହାଡ଼କୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାଏ। ବିଷ୍ଣୁ ଦେବମାନେଙ୍କର ଭୟଭୀତ ନଦୀକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ସେହି ନଦୀ ସାପମାନେ ଦ୍ୱାରା ପଛାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ନାୟକ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇଥାଏ। ଦୁଧ ସାଗରର ଗୁହାରେ ଦେବମାନେଙ୍କର ନଦୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉଠିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଲା। ତାପରେ ଶୌରି ଓ ଶମ୍ବର ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଯେପରି ଅସମୟରେ ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ତ, ପାହାଡ଼ ଓ ପରିବାର ଉପଥଳିତ ହୋଇଗଲେ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସୁର ସେନା ଓ ଯାନମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଳି ଦେଲେ; ନାରାୟଣଙ୍କର ଆଘାତରେ ଶମ୍ବର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନଗରକୁ ଗଲା। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରୁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଥିବା ଦେବମାନେଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଯେପରି ପବନ ଦ୍ୱାରା ନିବିଯାଇଥିବା ଦୀପମାନେ। ସଂସ୍କାର ହୀନ ହେବା ପରେ ସେମାନେ ଶାନ୍ତି ଅପ୍ଲବ୍ଧ କରିଲେ, ଦୀପ ନିବିବା ପରି ଗନ୍ତବ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହିପରି, ମନ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ଅଟିଥାଏ, ଏବଂ ସଂସ୍କାର ହୀନ ହେଲେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ରାମ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ସଂସ୍କାର ହୀନ ଅବସ୍ଥା ଆଣ। ତଥ୍ୟର ସଠିକ ଦ୍ରଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱିଗ୍ରହ ହୋଇଯାଏ; ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱିଗ୍ରହ ହେଲେ ମନ ଶାନ୍ତି ପାଏ, ଦୀପ ପରି। ସତ୍ୟରେ, ଏଠାରେ କିଛି ନାହିଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, କେବଳ କଳ୍ପନାରେ ଦେଖାଯାଏ। କଳ୍ପନା ବି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହି ହେଉଛି ଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ। "ସଂସ୍କାର" ଓ "ମନ"—ଏହି ଦୁଇ ଶବ୍ଦ କେବଳ ଅର୍ଥ ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱ କେବଳ ଆତ୍ମା; କିଏ କିଏକୁ କଳ୍ପନା କରିବେ, କେଉଁଠି? ସତ୍ୟରେ କଳ୍ପନା ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ—ଏହି ହେଉଛି ଠିକ୍ ଦ୍ୱିଗ୍ରହ। ମନ, ସଂସ୍କାରରେ ରଙ୍ଗିତ, ଏଠାରେ ଏକ ଅବସ୍ଥା ପାଏ; ସଂସ୍କାର ହୀନ ହେଲେ ଏହାକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ। ମନ, ଘଡ଼ି ଓ କପଡ଼ର ଭଳି ଅନେକ ଆକୃତି ଗ୍ରହଣ କରି, ଶାନ୍ତିରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ଏହି ମନକୁ ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତିରେ ଆଣିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହି ଆକୃତିମାନେ ଅସତ, ଉପଜିଥିବା ଭୂତ ପରି। ମନ ମାଳା କିମ୍ବା ସାପର ଆକୃତି ନେଇଥିବା ପରି, ଭୟଙ୍କର ତେଜସ୍ୱୀ ଗଛର ଆକୃତି ନେଇଥାଏ। ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ତେଜସ୍ୱୀ ଗଛର ତତ୍ତ୍ୱ ତୁମେ ମନରେ ଅଟୁଟ ରଖ; ମାଳା କିମ୍ବା ସାପର ତତ୍ତ୍ୱ ତୁମର ନୁହେଁ। ରାମ, ଏହି ଉପଦେଶ ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ମୋର ପିତା, ପଦ୍ମଜ, ଦେଇଥିଲେ; ଆଜି ମୁଁ ତୁମେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟ, ଦେଇଛି। ଏହିପରି, ରଘୁନନ୍ଦନ, ଦୈଠି ଓ ସାପର ତର୍କ ତୁମକୁ ବନ୍ଧିବା ଦିଅନାହିଁ; ଶୁଷ୍କ କଠର ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ତର୍କ ସଦା ତୁମର ହେଉ, ଏହି ଦୂଷ୍ଟ ହୀନ। ଏହି ସଂସାରର ପଥ, ଅବିରତ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ବିଶ୍ୱର କଳ୍ପନାରୁ ଉପଜିଥାଏ; ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ବି ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦିନିକି ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯେମାନେ ନିଜର ମନକୁ, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅହଂକାରରେ ମତି ହୋଇ ଭୋଗବସ୍ତୁ ଦିଗରେ ଝୁକିଥିବା, ବିଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ବୀର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ସଂସାର, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦ ଆଣିଥାଏ, ମୁକ୍ତିର ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ—ନିଜର ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା। ଏବେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ତାତ୍ପର୍ୟ ଶୁଣ; ଏହି ଜାଣି ଭଲ ଭାବେ ଧରିବା: ବନ୍ଧନ କେବଳ ଭୋଗ ଆଶା; ଏହି ଆଶା ଛାଡିଦେବା ମୁକ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଆଲୋଚନାର ଆବଶ୍ୟକତା କି? ଏହି ଏକଟି ଶୁଣ: ଯାହା ତୁମେ ରମ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖୁଛ, ସମସ୍ତକୁ ବିଷ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଦେଖ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗବସ୍ତୁ ବିଷ ପରି; ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଉଚିତ।