ହେ ରାମ, ଜଣେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ମନରୁ ଯଦି ଅହଂକାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଭୋଗର ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷଣ କରେନାହିଁ। ଯେପରି ଜଣେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ଲୋକ ପାଇଁ ବିଷମିଶ୍ରିତ ରସ ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୁହେଁ, ସେପରି ଅହଂକାର ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ମଧୁର ଲାଗେନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଲୋକ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ କ୍ଷେମ ପଥ ଖୋଲିଯାଏ। ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହେଲେ ମନ ଆଉ କିଛି ଖୋଜିବା ଆବଶ୍ୟକତା ରଖେନାହିଁ, ସେପରି ଭୋଗ ଆସକ୍ତି ଲୁପ୍ତ ହେଲେ ନିଜର ମୂଳ କ୍ଷେମ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ହେ ରାଘବ, କେବଳ ଅହଂକାର ଚେଷ୍ଟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ମନେ ଭାବିଥାଏ—'ମୁଁ ନୁହେଁ, କିଛି ମୋର ନୁହେଁ, ମୋଠାରେ କିଛି ଅଛିନାହିଁ, ସବୁଠି ସତ୍ୟରେ ମୁଁ ଏକା'—ଏହି ଭାବନାକୁ ମନରେ ଦୃଢ଼ କରି ରଖିଲେ, ସେ ମହାତ୍ମା ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି। ଏବେ ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି ଯାହା ଶମ୍ଭର ନଗରରେ ଘଟିଥିଲା, ଯାହା ପାହାଡ଼ ପରି ଉଚ୍ଚ ଥିଲା, ଡମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯିବାପରେ। ଶରଦ ଋତୁରେ ଯେପରି ଆକାଶ ମେଘର ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଶମ୍ଭରଙ୍କ ସେନା ଧ୍ୱଂସ ହେବାପରେ ସେଉଁଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଅନୁଶାସନ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ଧ୍ୱଂସ ଚାଲିଲା। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ବିଜୟ କରିବାପରେ, ସେ ଦାନବ କିଛି ବର୍ଷ ଅପେକ୍ଷା କଲେ। ପୁଣି ଦେବତାମାନେକୁ ବିନାଶ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—'ଡମ ଓ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ଦାନବମାନେକୁ ମୁଁ ମୋର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି, ସେମାନେ ମୁଁ ଭାବିଥିଲି ସତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ଅହଂକାର ମାତ୍ର ଭ୍ରମ ଥିଲା। ଏବେ ମୁଁ ଆଉ ଦାନବମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିବି, ଯେଉଁମାନେ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ପରେ ସେମାନେକୁ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ଦେଇବି, ବିବେକ ଦେଇବି।' ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ଦାନବପତି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ନିଜର ଅନେକ ଦାନବ ନେତାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେପରି ସାଗର ଫେନ ବାହାର କରେ। ସେମାନେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ଜ୍ଞେୟ ଜିନିଷର ଜ୍ଞାନୀ, ରାଗ ଓ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ, ନିଜ ଉପଲବ୍ଧି ଅନୁଯାୟୀ ଏକାକି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ମନରେ ଉଦାତ୍ତ। ସେମାନେ ଭୀମ, ଭାସ, ଓ ଦୃତ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ତୃଣ ସମାନ ଭାବି, ଶୁଦ୍ଧିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦାନବମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଆସି, ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେଲେ; ମଘ ମାଳା ପରି ଗଜ୍ଜନ ଓ ରଣ୍ଧନ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଦେବମାନେ ସହ ଅନେକ ବର୍ଷ ସମାନ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ତାଙ୍କର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା କେବେ ଅହଂକାରରେ ପଡ଼ିଲେନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ମନରେ 'ଏହି ମୋର' ଭାବ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେଉଁଠି 'ମୁଁ କିଏ?' ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ସେଭାବକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଦୂର କରିଦେଉଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଅସତ୍ୟ ଦେହ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା 'ମୁଁ କିଏ?' ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ, ତେବେ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଭୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଅସତ୍ୟ ଦେହ ଅଛିନାହିଁ, କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ। 'ମୁଁ' ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେମାନେ ଦାନବ ହେଲେ। ଏପରେ, ଯେଉଁମାନେ ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରୁନଥିଲେ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଅନୁକରଣ କରି, ବର୍ତ୍ତମାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ— ତାଙ୍କର ମନ ଅନାସକ୍ତ ଥିଲା; ଅନ୍ୟ କୌଣସି କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବ ନଥିଲା, ଯଦିଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ହତ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ଓ କୃତକ୍ରିୟା ଥିଲେ। ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭଗବାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ; ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଶୂନ୍ୟ, ସମଦୃଷ୍ଟି ଥିଲେ। ଏହି ଦାନବମାନେ ଦେବସେନାକୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦଗ୍ଧ କରିଦେଲେ; ଯେପରି ଭୋଗୀ ନିଜର ଧନକୁ ଭୋଗ କରି ଶେଷ କରିଦିଏ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦାନବମାନେ ଦେବସେନାକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ; ଦେବମାନେ ଭୟରେ ହିମାଲୟରୁ ଗଙ୍ଗା ଝରିବା ପରି ପଳାଇଗଲେ। ସେ ଦେବମାନେ ଦୁଧ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ, ଯେପରି ମେଘ ମାଳା ବାୟୁ ଶେଷରେ ପର୍ବତକୁ ଶରଣ ନେଉଥାଏ। ବିଷ୍ଣୁ, ସେଇ ଭୟଭୀତ ଦେବନଦୀକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ, ଯେପରି ଏକ ନାୟକ ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଥାଏ। ପରେ, ଦୁଧ ସମୁଦ୍ରର ଗୁହାରେ ସେ ଦେବନଦୀ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ, ଯେପରି ଭଗବାନ ଶତ୍ରୁ ନାଶ ପାଇଁ ଉଠିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ତାପରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଶୌରି ଓ ଶମ୍ଭର ମଧ୍ୟରେ; ଯେପରି ଅପୂର୍ବ ପ୍ରଳୟ, ପର୍ବତ ଓ ବଂଶ ଉଲ୍ଟାଇଯାଏ। ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାନବ ତାଙ୍କର ସେନା ଓ ଯାନ ସହିତ ବିଜିତ ହେଲେ; ନାରାୟଣଙ୍କ କ୍ଷୁଦ୍ର ହାତରେ ଶମ୍ଭର ବିନିମୟ ହେଇ ବିଷ୍ଣୁନଗରକୁ ଚଲିଗଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଭୟରେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଳାଇଯାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇଲେ, ଯେପରି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ନିବାଯାଇଥିବା ଦୀପ। ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ସଂସ୍କାର ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତି ଏମିତି ହେଲା, ଯେପରି ନିବାଯାଇଥିବା ଦୀପର ଗତି। ଏହିପରି, ମନ ସଂସ୍କାରରେ ବନ୍ଧିତ ଥାଏ, ଏବଂ ସଂସ୍କାର ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ହେ ରାମ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ସଂସ୍କାର ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଆଣ। ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କାର ଗଳିଯାଏ; ସଂସ୍କାର ଗଳିଲେ, ମନ ଦୀପ ପରି ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରେ। ସତ୍ୟରେ, ଏଠାରେ କିଛି ନାହିଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ମାନସିକ ଭ୍ରମରୁ ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହିଠିକ ଜ୍ଞାନ। 'ସଂସ୍କାର' ଓ 'ମନ' ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଁଟି ଲୟ ହେଉଛି, ସେଠି ପରମ ପଦ। ସମସ୍ତ ଜଗତ କେବଳ ଆତ୍ମା; କିଏ କାହାକୁ କେଉଁଠି ଭ୍ରମ କରିବ? ସତ୍ୟରେ କୌଣସି ଭ୍ରମ ନାହିଁ—ଏହିଠିକ ଦୃଷ୍ଟି। ମନ, ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ, ଏଠି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; ଯେତେବେଳେ ସଂସ୍କାର ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ଏହିକୁ ମୁକ୍ତି କୁହାଯାଏ।