ଓ ରାଘବ, ଏହି ଅହଂକାର କ’ଣ ପ୍ରକାରର, ଏବଂ କିପରି ଏହାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ? ଯଦି ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ, ଶରୀର ସହିତ କିମ୍ବା ଶରୀର ବିନା, ତେବେ କ’ଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଭଗବାନ କହିଲେ—ତ୍ରିଜଗତରେ ଅହଂକାରର ତିନି ପ୍ରକାର ଅଛି; ତାହାରୁ ଦୁଇଟି ଉତ୍ତମ ଏବଂ ଗ୍ରହଣୀୟ, ତୃତୀୟଟି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାର କ’ଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେଁ। ପ୍ରଥମ ଅହଂକାର ହେଉଛି—‘ଏହି ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମୁଁ ହିଁ, ମୁଁ ଅକ୍ଷୟ ପରମାତ୍ମା, ମୋ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।’ ଏହି ଜ୍ଞାନର ଅନୁଭୂତି ଅହଂକାରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପ। ଏହା ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଏବଂ ବନ୍ଧନ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଏହି ଅବସ୍ଥା ଜୀବନମୁକ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ‘ଅହଂକାର’ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ତାହା ଏଠାରେ କେବଳ ଉପାଧିମାତ୍ର। ଦ୍ୱିତୀୟ ଅହଂକାର ହେଉଛି—‘ମୁଁ ସମସ୍ତ ରୁପରୁ ଅଲଗା, ଏକ ଶତଭାଗ କେଶରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ।’ ଏହି ଅନୁଭୂତି ବି ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ବନ୍ଧନ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଏହି ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଜୀବନମୁକ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ, ଏବଂ ଏଠାରେ ଅହଂକାର କେବଳ ଭାସ୍ୟମାନ। ତୃତୀୟ ଅହଂକାର ହେଉଛି—‘ମୁଁ ଏହି ହାତ, ପା, ଓ ଦେହ’—ଏହି ଭାବନା ଏକ ଲୌକିକ ଏବଂ ଅପରିପକ୍ୱ ଅହଂକାର। ଏହି ହାନିକାରକ ଅହଂକାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ଏହା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ। ଏହି ଅହଂକାର ଯେଉଁମାନେ ଧରିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନଃ ଉନ୍ନତି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ମନ ଅବନତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ବିଭିନ୍ନ ବିପଦରେ ତଳିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ତୃତୀୟ, ଲୌକିକ ଅହଂକାରକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ଶେଷ ଅହଂକାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଭାବର ଅହଂକାରରେ ଆବୃତ, ସେମାନେ ‘ମୁଁ ଏହି ଦେହ’ ଭାବନାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ମହାପୁରୁଷମାନେ ‘ମୁଁ ଦେହ ନୁହେଁ’ ଭାବନାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ଅହଂକାର ଗ୍ରହଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଲୌକିକ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ତୃତୀୟ ଅହଂକାର ଯାହା ଦୁଃଖର କାରଣ, ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ଅହଂଭାବ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନର ଶୃଙ୍ଖଳା ଗଢ଼ାଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଯେଉଁମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଥାକୁ ସୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ତୃତୀୟ ଅହଂକାରକୁ ମନରୁ ଦୂର କଲେ, ଏହାର ଉପକାର କ’ଣ? ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଅହଂକାରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଅହଂକାରର ଅବସ୍ଥାକୁ ଚିନ୍ତନ କରି ଦୃଢ଼ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ଅହଂକାରକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସମସ୍ତ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ତଥାପି ସେହି ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚିଯାଏ। ଅତଏବ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସବୁବେଳେ, ସବୁ ପ୍ରୟାସରେ ଏହି କଠିନ ଲୌକିକ ଅହଂକାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହି କ୍ଷୟ ଏବଂ ଅପୁଣ୍ୟ ଦେହର ମୂଳ ଅହଂକାରକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଅହଂକାରକୁ ମନରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, କାମ କଲେ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ରହିଲେ, ଲୋକ କଦାଚିତ୍ ଅବନତି ପାଉନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜୀବର ଅହଂକାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ଲାଗିଯାଏ, ସେମାନେ ଭୋଗର ରସ ଉପରେ ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଦୂଷିତ ରସ ତୃପ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷଣ କରେ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ନାପାଏ, ସେଥିରେ ସତ୍ୟ ଶ୍ରେୟସ୍ ଅଛି; ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହେଲେ, ମନ ଆଉ କ’ଣ ଚାହିଁବ? ଏହି ଅହଂକାର ଚେଷ୍ଟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ ମାନବ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିଯାଏ। ଏହି ଭାବନା—‘ମୁଁ ନାହିଁ; କିଛି ମୋର ନୁହେଁ; ମୋ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ମୁଁ’—ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ମନରେ ଦୃଢ଼ କଲେ, ମହାତ୍ମା ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏବେ ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି—ଦାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ପର୍ବତ ସମାନ ଶମ୍ଭରା ନଗରରେ କ’ଣ ଘଟିଲା। ଯେପରି ଶରଦକାଳରେ ମେଘ ଦୂର ହେଲେ ଆକାଶ ଖାଲି ହୁଏ, ଏହିପରି ଶମ୍ଭରାଙ୍କ ସେନା ନଷ୍ଟ ହେଲାପରେ ସମସ୍ତ ଶୃଙ୍ଖଳା ଭଙ୍ଗ ହେଲା, ଏବଂ ଧ୍ୱଂସ ଚାଲିଲା। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ହରାଇଦେଲେ; ଏହାପରେ ଶମ୍ଭରା କିଛି ବର୍ଷ ଅନ୍ତର୍ଧ୍ୟାନ ରହିଲେ, ପୁଣି ଦେବତାମାନେ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ସେ ଭାବିଲେ—‘ଦାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁ ଦାନବମାନେ ମୁଁ ମୋ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି, ସେମାନେ କିଛି ଆସଲି ନୁହେଁ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅହଂକାର ମିଥ୍ୟା ଭାବିଥିଲି।’ ଏବେ ମୁଁ ଆଉ ଦାନବମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିବି, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆଣିବି; ପରେ ତାଙ୍କୁ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ଦେଇବି, ବିବେକ ଦେଇବି। ତେବେ ସେମାନେ ସତ୍ୟ ଜାଣିବେ, ମିଥ୍ୟା ଭାବନାରୁ ଉଠିବେ, ଏବଂ ଅହଂକାର ନ ଧରି, ଦେବତାମାନେକୁ ଜୟ କରିବେ। ଏଭଳି ଭାବି, ଦାନବପତି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଦାନବମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ଫେନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ସେମାନେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ଜ୍ଞେୟର ଜ୍ଞାନୀ, ରାଗ ଓ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ, ନିଜ ଉପାଦାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ଉତ୍ତମ ମନସ୍କ। ସେମାନେ ଭୀମ, ଭାସ, ଦୃତ ନାମରେ ପରିଚିତ; ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ତୃଣ ସମାନ ଭାବି, ପରିଶୁଦ୍ଧିରେ ଲାଗିଥିଲେ। ଏହି ଦାନବମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଆସି, ଆକାଶ ଢାକି ଦେଲେ; ବର୍ଷା ମେଘର ଗର୍ଜନ ପରି ଚିତ୍କାର କଲେ। ସେମାନେ ଦେବତାମାନେ ସହିତ ବର୍ଷରୁ ବର୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; କିନ୍ତୁ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା କେବେ ଅହଂକାରରେ ଲିନ ହେଲେ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ‘ଏହା ମୋର’ ଭାବ ଆସୁଥିଲା, ସେତେବେଳେ ‘ମୁଁ କିଏ?’ ଭାବର ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ମିଥ୍ୟା ବୋଲି ଦୂର କରୁଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଅସତ୍ୟ ଦେହ ଏବଂ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ‘ମୁଁ କିଏ?’ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହେଉଥିଲା, ତେବେ ଭୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉନଥିଲା। ଏହି ଅସତ୍ୟ ଦେହ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଆତ୍ମାରେ ଅଛି।