ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଘବଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ମହାର୍ଷି କହିଲେ—"ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅହଂକାରର ଘନ ମେଘରେ ଢାକି ରହିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଜ୍ଞାନ କେବେଁ ଫୁଲି ଉଠେ ନାହିଁ, ଯେପରି ରାତିରେ କମଳ ଫୁଲି ଉଠେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ସେଠାରେ ଆଉ ନରକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆକାଂକ୍ଷା ପାଇଁ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ରହେନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅହଂକାରର ମେଘ ହୃଦୟରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ତେପରି ଆମ ଇଛାମାଳା କୁଟଜ ଫୁଲର ଅଙ୍କୁର ପରି ଉଦ୍ଭିଦିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅହଂକାରର ମେଘ ଜ୍ଞାନର ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଟକାଇ ଦେଏ, ସେଠି ମାତ୍ର ଅନ୍ଧକାର ରହିଯାଏ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଆସେନାହିଁ। ଏହି ଅହଂକାର, ଯାହା ନିଜ ପାଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଏହା କେବଳ ଦୁଃଖ ଦିଏ, ଆନନ୍ଦ ନୁହେଁ—ଏକ ଶିଶୁଙ୍କୁ ବ୍ୟାକୁଳ କରୁଥିବା ଜ୍ୱର ପରି। ଅହଂକାର ଅଜ୍ଞାନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ମୃଗ ବିମୂଢ ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ନିୟମର ନିମିତ୍ତରେ ଅନେକ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଘଟାଏ। 'ଏହିଟି ମୁଁ' ବୋଧ ଭାରି ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଜଗତର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର କାରଣ, ଏହା କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ, ଥିବା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଯେ କିଛି ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଆସେ, ଏହା ସବୁ ଅହଂକାରର ଚକ୍ରର ଖେଳ ଓ ବିକାଶ। ଅହଂକାରର ଦୁଃଖଦାୟକ ଅଙ୍କୁର ହୃଦୟରେ ବିଜାପିତ ହେଲେ, ଏହା ସଂସାର ରୂପୀ ଜଙ୍ଗଲର ଦାନବ ହୋଇଯାଏ, ଯାହାକୁ କେବେଁ କଟାଯିବା ଦୁର୍ଲଭ। 'ମୁଁ' ବୋଧ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଜନ୍ମ ଗଛର ଅଙ୍କୁର, ଏହାର ଅନେକ ଶାଖା 'ଏହା ମୋର' ଚିନ୍ତାରେ ବିସ୍ତାରିତ। ଅନେକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବସନା ଜଗତୀୟ ବସ୍ତୁମାନେ, ଶୁଖିଲା କାଠର ଧ୍ୱନି କିମ୍ବା ତରଙ୍ଗର ଚିତ୍କାର ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଅହଂକାର ନାହିଁ, ସେଠି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରର ଚକ୍ରକୁ ନିଜ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରିବାରୁ ରୋକିବା ଉଚିତ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅହଂକାରର ଅନ୍ଧକାର ମନୁଷ୍ୟ ମନରେ ବିସ୍ତାରିତ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତା ଭୂତମାନେ ମଦରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଅହଂକାରର ଭୂତରେ ପିଡ଼ିତ, ତାଙ୍କୁ କୌଣସି କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର ଶାନ୍ତି ଦେଇପାରେନାହିଁ। ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ନିର୍ମଳ ଆଇନା ପରି ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ, ତାହାରେ ଅହଂକାରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ; ତେଣୁ ଏଠି ଲୋକ ସଂପର୍କରେ କି କୁହିବି? ରାଘବ, ଅହଂକାରର ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଜଗତର ସ୍ଵଭାବ ନୁହେଁ; ଏହା ପୂର୍ବବାସନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହୁଏ। 'ମୁଁ ନୁହେଁ, ଏହି ସମ୍ପଦ, ଏହି ସୁଖ ଦୁଃଖ ମୋର ନୁହେଁ'—ଏଭଳି ଚିନ୍ତନ କଲେ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ। 'ଏହି ମାୟାର ଚମକ ମିଥ୍ୟା—ମୋତେ ଆସକ୍ତି କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷର କଣ କାମ?' ଏପରି ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ଆସେନାହିଁ। ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ଏହି ବୁଝିବା—'ମୁଁ ନ ଆତ୍ମାରେ, ନ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଚମକରେ'—ଏହା ଅହଂକାରକୁ ବଢ଼ିବା ଦିଏନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ମନ ମଧ୍ୟରେ 'ମୁଁ' ଓ 'ଜଗତ' ବିଲିନ ହୋଇଯାଏ, ଏକ ସମତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତେବେ ଅହଂକାର କାମ କରେନାହିଁ। ଏହି ଅହଂକାର କ'ଣ? ଏହା କିପରି ଛାଡ଼ାଯିବ? ଏହା ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଦେହ ଥିଲେ କି ନ ଥିଲେ କ'ଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ? ରାଘବ, ଏହି ତିନି ଜଗତରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାର ଅଛି; ଦୁଇଟି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏକଟି ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ଶୁଣ, ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି—'ମୁଁ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ମୁଁ ପରମାତ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ'—ଏହି ଜ୍ଞାନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅହଂକାର। ଏହା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ, ବନ୍ଧନ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏହା ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ପାଖରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ 'ଅହଂକାର' ଶବ୍ଦଟି କେବଳ ଏକ ଉପାଧି, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। 'ମୁଁ ସମସ୍ତରୁ ଅଲଗା, ଶତାଂଶ ଚୁଲିରୁ ମଧ୍ୟ ଶୂକ୍ଷ୍ମ'—ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ। ଏହା ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, ଏଠାରେ ଅହଂକାର ଶବ୍ଦଟି କଳ୍ପିତ, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ତୃତୀୟ ଅହଂକାର ହେଉଛି—'ମୁଁ ଏହି ହାତ, ପା, ଦେହ'—ଏହା ସାଧାରଣ ଓ ସଂସାରିକ। ଏହି ଅହଂକାର ହାନିକାରକ, ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଦରକାର; ଏହି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ଆଉ ଉନ୍ନତି କରିପାରେନାହିଁ। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁ ଅନେକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଗତର ମନକୁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବାଏ। ଏହି ଅହଂକାର ଦୀର୍ଘଦିନ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଅବଶିଷ୍ଟ ଅହଂକାର ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ମୋକ୍ଷ ପାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଅହଂକାରରେ ବଢିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ 'ମୁଁ ଏହି ଦେହ' ବୋଧକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ମହାନ୍ ଲୋକମାନେ 'ମୁଁ ଦେହ ନୁହେଁ' ବୋଧ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଦୁଇ ଅହଂକାର ଅଲୌକିକ ଓ ଦୁଃଖ ଦେଉ ନାହିଁ; ତୃତୀୟ ଅହଂକାର ସଂସାରିକ ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ, ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ। ଏହି କଠିନ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନର ଶୃଙ୍ଖଳ ତିଆରି ହୁଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକମାନେ କଥାରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ତୃତୀୟ, ସଂସାରିକ ଅହଂକାରକୁ ମନରୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହାର ଫଳ ଲୋକ ନିଜ ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଅହଂକାରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛାଡ଼ିଦେବା ଦରକାର; ଯେତେ ଅଲଗା ହେବେ, ତେତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଯଦି କେହି ଏହି ଉଲ୍ଲେଖିତ ଅହଂକାର ଅବସ୍ଥା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରି ଏକାଗ୍ର ରହେ, ସେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଲୋକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଅହଂକାର ରହିତ ହୋଇ, ଅପରିମିତ ଉଚ୍ଚତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚେଷ୍ଟାରେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି କଠିନ ସଂସାରିକ ଅହଂକାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଓ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ। ଦେହ, ରୋଗ ଓ ପାପରେ ନିମଗ୍ନ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଅହଂକାରକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ; ଏହା ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ।