ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହିପରି ଏକ କଥା କହିବି, ଯାହା ଶାସ୍ତ୍ରର ଅମୂଳ୍ୟ ଶ୍ଲୋକମାନଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଗଢ଼ାଯାଇଛି। ଏହି ସଂସାରରେ କେବଳ ସେମାନେ ନିଜର ମନକୁ ନିଷ୍କାମତା ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତି, ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୟାବାନ ହୁଅନ୍ତି—ସେମାନେ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଜୀବନ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ କିଏ ଗଣିପାରିବ? ସେଗୁଡ଼ିକ ଆସିଯାଏ, ଚଳିଯାଏ, କାଳର ଅଗ୍ନିରେ ଗଳିଯାଏ। ଲୋକମାନେ ମୂଢ଼ତାରେ ଅନେକ ଅପେକ୍ଷାର ଦୃଢ଼ ଦୂର୍ବଳତାରେ ବନ୍ଧା ରହନ୍ତି, ଜନ୍ମର ଜଙ୍ଗଲରେ ହରାଇଯାନ୍ତି, ଏକ ହରିଣ ପରି ଅନେକ ଦୋଷର ଝାଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ଗଳିଯାନ୍ତି। ଏଠାରେ, ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କର ଆୟୁ ହ୍ରାସ ପାଉଛି; ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ବିବେକଶୀଳ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ କଣ ଫଳ ଆସିବ, କାରଣ ଏହା ଆକାଶର ଡାଳରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଫନ୍ଦ ପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ। ଲୋକମାନେ ନିଜ ମନରେ ଏମିତି କଳ୍ପନା କରନ୍ତି—ଆଜି ଉତ୍ସବ, ଏହି ଋତୁ, ଏହି ଯାତ୍ରା, ଏହି ଆତ୍ମୀୟ, ଏହା ଆନନ୍ଦ, ଏହି ବିଶେଷ ସୁଖ—ଏପରି ଅନେକ ଭ୍ରମର ଜାଲ ବୁନି, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନରେ, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରରୁ ବିଦାୟ ନେଇଯାନ୍ତି। ପୁନି, ପିତାଜୀ, ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁ ପ୍ରକୃତି ଏତେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ମନୋହର, ସେଥିରେ ମନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ମିଳେନାହିଁ। ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାର କଳ୍ପିତ ଖେଳ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଯୁବାବସ୍ଥା ନାମର ହରିଣ ନାରୀମାନଙ୍କ ଗୁହାରେ ହେବା ଦେଖି, ଦେହ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛି, ତେବେ ଲୋକମାନେ କେବଳ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେହର ପଦ୍ମ ଯେତେବେଳେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଶୀତରେ ଶୋଷିତ ହୁଏ ଓ ଜୀବନର ଭମରା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଲିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସଂସାରର ହ୍ରଦ ଶୁଖିଯାଏ। ପକ୍କତା ନିଶ୍ଚିତ ଆସିଲେ, ଏହି ଦେହର ଲତା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଭାର ଓ ଦୁର୍ବଳ ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ଅବନତ ହୁଏ। ତୃଷ୍ଣାର ନଦୀ ଜୋରଦାର ଧାରାରେ ସମସ୍ତ ଅନେକ ବିଷୟକୁ ବାହି ନେଉଛି; ଏହି ସଂସାରରେ ସେ ଚତୁରତାରେ ବହି, ସନ୍ତୋଷର ଗଛର ମୂଳକୁ ଖନ୍ଦି ଦେଉଛି। ଦେହର ତରଣୀ ଚମଡ଼ର ଦୂର୍ବଳ ଦାଗରେ ବନ୍ଧା, ସଂସାରର ସମୁଦ୍ରରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ଓ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାମର ମଗର ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ। ମନର ହରିଣମାନେ ତୃଷ୍ଣାର ଲତା ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରିଘୁରି, ଇଚ୍ଛାର ଶତ ଶାଖା ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଭୋଗ ପାଇଁ ଦୌଡ଼ି ଶ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେବେଁ ଫଳ ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ମୂଢ଼ତାରୁ ଦୂରେ, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନରେ ଯେଉଁ ମହାନ୍ ଲୋକ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଅକ୍ଷୁବ୍ଧ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଏବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଯେଉଁମାନେ ହାତୀ ଦଳ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ପାଇଁ ନାୟକ ନୁହଁନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ମନର ତରଙ୍ଗ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ପ୍ରକୃତ ନାୟକ। କେଉଁସି କ୍ରିୟା ଏପରି ନାହିଁ, ଯାହା ସ୍ଵଭାବିକ ଓ ନିର୍ମଳ ଫଳ ଦିଏ; ଯେଉଁମାନେ ଅନର୍ଥ ଆଶାରେ ମନକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସଂସାର ଶାନ୍ତି ପାଏ। ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁମାନେ ନାମ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧନ ଓ ଧର୍ମରେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି, ଓ ଧର୍ମର ବନ୍ଧନ ଅଟୁଟ ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ପାହାଡ଼ର ହୃଦୟ କିମ୍ବା ହୀରା ଦୁର୍ଗର ଭିତରେ ଯାହା ଲୁଚିଛି, ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟ ଓ ଅଭାଗ୍ୟର ତୀବ୍ର ଗତି ସାଧାରଣ ଭାବରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ପୁତ୍ର, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଧନ—ଏସବୁ ମନର କଳ୍ପନା, ଏକ ରସାୟନ ପରି; କିନ୍ତୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେଉଁସି ଉପକାର କରିନଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଅତି ରମ୍ୟ ବିଷ ଅବଶେଷ ରହିଯାଏ। ଏହି ଦେହ ଶେଷ ହେବାବେଳେ ଯେତେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଓ ବିଷାଦରେ ଏସି, ନିଜ ଅନୁଭବକୁ ସ୍ମରଣ କରେ—ଯେଉଁଠି ଆସଲ ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ—ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଅଗ୍ନିରେ ଅନ୍ତର୍ଭାଗରେ ଦହିଯାନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଭୋଗ, ଧନ ଓ ଧର୍ମ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଦିନ କାଟିବା ପରେ, ଯାହାର ଫଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ, ମୟୂରପଙ୍ଖ ପରି ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଦ୍ୱାରା କେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ମିଳିପାରିବ? କ୍ରିୟାର ଫଳ ଯେଉଁଠି ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଓ କେବେ ମିଳେ ନାହିଁ, ଏହି ସବୁ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥାଏ; ଏପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୁଚିର ସଂସାରକୁ ଭାଗ୍ୟ ମଜାକ ମାନିଥାଏ। ଏହି ଓ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହାକୁ ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଭାବିଥାଯାଏ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ କ୍ଷୟ କରିଥାଏ, ଶେଷରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଏହାକୁ ଅଶକ୍ତ କରିଦିଏ। ଜେମିତି ଗଛର ପତ୍ର ଏକଠା ହେଇ ଶୀଘ୍ର ପଡ଼ିଯାଏ, ସେମିତି ଅବିବେକୀ ଲୋକମାନେ ଏକଠା ହୁଅନ୍ତି, କିଛିଦିନ ପରେ କେଉଁଠୁ କେଉଁଠି ଚାଲିଯାନ୍ତି। ଏଠାଠାରେ ଘୁରି ଘୁରି ଦିନ ଶେଷରେ ଘରକୁ ଫେରି ଆସିଲେ, ଯେଉଁ ଦିନ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଛଡ଼ା କାଟିଯାଏ, ସେଉଁଠି କିଏ ଶାନ୍ତି ନିଦ୍ରା ପାଇପାରିବ? ଯେଉଁଯେଉଁ ସମୟରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଦୂର ହୋଇଯାନ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଏଠାଠାରେ ଆସିଯାଏ, ଲୋକମାନେ ଏହି ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ କେଉଁଠୁସି ଆସି ନପହଞ୍ଚି। ଲୋକମାନେ ସଂସାରର ଅସ୍ଥିର ଓ ଅପରିଚିତ ମନଃସ୍ଥିତିରେ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ, ଏହି ଆସିଯାଏ, ଚଳିଯାଏ, ଏହା ନିଜର ଅଧିକାର ନୁହଁ ବୋଲି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ କାଳର ଜହ୍ରାରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବନ୍ଧା, ଦେହର ଶକ୍ତି ଜୋରକରି ଅଧିଗ୍ରହଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହରେ ଅଟକି ରହିଯାନ୍ତି। ଏହି ଅସ୍ଥିର ଲୋକସମୂହ ତରଙ୍ଗ ପରି ଅନବରତ ଆସିଯାଏ, ଯାଏ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ଯେଉଁସବୁ ଜିନିଷ ପୁରୁଷଙ୍କ ଜୀବନ ନେବାକୁ ଚାହେ, ଯେପରିକି ମନ, ଯାହା ଆନନ୍ଦକୁ ଚୋରି କରେ, ଚଞ୍ଚଳ ନୟନ ଧାରିଣୀ ନାରୀମାନେ, ଓ ବିଷାକ୍ତ ଗଛର ଦୁଷ୍ଟ ଲତାଗୁଡ଼ିକ, ସବୁ ହାନି ଆଣେ।