ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ସଂସାର କେବେଉଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, କେବେଉଁ ଥିଲା ନାହିଁ, ଏବଂ ଆଗାମୀରେ ମଧ୍ୟ ରହିବ ନାହିଁ; ବରଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ—ଅସଲେ ଅବିଧେୟ, ଅପ୍ରମେୟ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ମାତ୍ର ଅଛି। ଏହି କଥା ହଜାର ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିତ ଓ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି; ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ, ଏବଂ ଏହି ଗୁପ୍ତତାକୁ ଏବେ ମୁଁ କହିବି। ଏହି ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତ ଚେତନାର ବିସ୍ତୃତି ହେଉଛି ତିନି ଲୋକ—ଏହି ହେଉଛି ତତ୍ତ୍ୱ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି କିପରି ଥାଇପାରିବ? ଚେତନା ନିଜେ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ନିଜରେ ଆନନ୍ଦିତ; ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ତିନି ଲୋକର ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟର ମଣ୍ଡଳ ଭଳି; ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର କିରଣ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଭିନ୍ନତା ଅଛି କୁହ? ଦୃଷ୍ଟିର ଖୋଲିବା-ବନ୍ଦ ହେଉଛି ସଂସାର ଅନୁଭୂତିର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ। ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଅବିବେକ ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଆକାଶରେ ଦୂଷଣ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ବୁଝାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଆକାଶ ହୋଇଯାଏ। 'ମୁଁ' ବୋଧ ବୁଝିଲେ, ଏହା ଆଉ 'ମୁଁ' ବୋଧ ରହିନଥାଏ; ଜଳ ଜଳରେ ମିଶିଯିବା ପରି, ଏହା ଚେତନା ଆକାଶରେ ଏକତା ପାଏ। ଏହି ସଂସାର, 'ମୁଁ' ବୋଧ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ, କେବଳ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର; ତେଣୁ ଯିଏ 'ମୁଁ' ର ସ୍ୱରୂପ ଉପରେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ, ସେ ପାଇଁ ଏହା କିଏ ରହିପାରିବ? ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଥିବା ମନ ଦୂତିୟ ଅନ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଯଥେଷ୍ଟ କ୍ଷୁଭିତ କରେ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ପିଲାମାନେ ମନରେ ଶୁଦ୍ଧ, ସେମାନେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ଏହାର ଶିକାର ହୁଅନାହାନ୍ତି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅହଂକାରର ଘନ ମେଘ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଢାକି ରହିଥାଏ, ତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାତିର କମଳ ଫୁଟୁନାହିଁ। 'ମୁଁ ଅଛି' ବୋଧ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମିଟିଯାଇଲେ, ତେବେ ନରକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆକାଂକ୍ଷା ଭାବନା ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ରହେନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅହଂକାରର ମେଘ ହୃଦୟରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଶା ମାଳା, କୁଟଜ ଫୁଲର କୁଡ଼ି ଭଳି, ଖୋଲିଯାଏ। ଅହଂକାର ମେଘ ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଢାକି ଦେଲେ, ତେବେ କେବଳ ଅନ୍ଧକାର ରହିଯାଏ—କେବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ନୁହେଁ। ଏହି ଅହଂକାର, ଯେଉଁଥିବା ସାର୍ଥକ ନୁହେଁ, ନିଜେ ଭିତରେ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏବଂ ଶିଶୁଙ୍କୁ ଜ୍ୱର ଭଳି ମୁହଁ ଦେଉଥିବା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଅହଂକାର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଭଳି ସଂସାରର ଅନେକ ଚକ୍ର ଉପଜାଏ, ଯେପରି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ନିୟମ ଆବୃତ କରେ। 'ଏହି ମୁଁ' ବୋଧ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧକାରରୁ ଉପଜାଏ, ଯାହା ସଂସାରର ଅପମଙ୍ଗଳର କାରଣ, ଏହା ନ ସତ୍ୟ ଅଛି, ନ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଅଛି। ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଏଠାରେ ଉପଜାଏ, ତାହା ଅହଂକାରର ଚକ୍ରର ଖେଳ ଓ ବିକାଶ; ଏହା ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡର ଚଳନା ପରି। ଅହଂକାରର ଦୁଃଖଦାୟକ ଅଙ୍କୁର ହୃଦୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ, ସେ ଏକ ବୃହତ୍ ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲ ହୋଇଯାଏ, ଯାହାକୁ କେତେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ କାଟିପାରିବା କଠିନ। 'ମୁଁ' ବୋଧ ଅଶେଷ ଜନ୍ମର ଗଛର ଅଙ୍କୁର; ଏହାର ଅନେକ ଶାଖା 'ଏହା ମୋର' ବୋଧର ଭଳି ବିସ୍ତାରିତ। ବାସନା ଦ୍ୱାରା ଉପଜାଇଥିବା ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ, ଶୁଖିଲା କାଠ ହଳା ହେବା ବେଳେ ଶବ୍ଦ କରିବା କିମ୍ବା ତରଙ୍ଗର ଶବ୍ଦ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ତୁମେ ଯେଉଁଠି 'ମୁଁ' ବୋଧ ରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ତରେ ଅହଂକାରର ଚକ୍ର ଘୂରିବାକୁ ରୋକିବା ଉଚିତ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅହଂକାରର ଅନ୍ଧକାର ମନ ଜଙ୍ଗଲରେ ବିସ୍ତାରିତ, ତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତାର ଭୂତମାନେ ମତ୍ତ ହୋଇ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଅହଂକାରର ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସେଉଁଠି କୌଣସି କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ର ଶାନ୍ତି ଦେଇପାରେନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ନିର୍ମଳ ଦର୍ପଣରେ ନିଜକୁ ଚେତନା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ କରେ, ତେବେ ଅହଂକାର ତାହାରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ; ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ସଂପର୍କରେ ଆଉ କ’ଣ କୁହିଯିବ? ଅହଂକାରର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତତା ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁ, ରାଘବ; ଏହା ପୂର୍ବ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହା ଉଦ୍ୟମରେ ଶେଷ ହୁଏ। 'ମୁଁ ନୁହେଁ, ମୋର କୌଣସି ଧନ, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ନାହିଁ'—ଏହି ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର ଉପଜେ ନାହିଁ। 'ଏହି ମାୟାର ଚମକ ମିଥ୍ୟା—ମୋର ଆସକ୍ତି କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ ସହ କ’ଣ କାମ?'—ଏପରି ଭାବିଲେ ଅହଂକାର ଉପଜେ ନାହିଁ। 'ମୁଁ ନ ସ୍ୱରୂପରେ, ନ ଏହି ବାହ୍ୟ ସଂସାରର ଚମକରେ'—ଏହି ବୁଝିବାରେ ଅହଂକାର ବଢ଼େ ନାହିଁ। ଅନ୍ତରେ 'ମୁଁ' ଓ 'ସଂସାର' ବିଳୀନ ହେଲେ, ଏବଂ ସମତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ, ଅହଂକାର କାମ କରେ ନାହିଁ। ଅହଂକାର କ’ଣ, ଏବଂ ଏହା କିପରି ପରିତ୍ୟାଗ କରାଯିବ, ହେ ପ୍ରଭୁ? ଏହା ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଶରୀର ସହ କିମ୍ବା ବିନା, ଅନ୍ତରେ କ’ଣ ରହିଯାଏ? ହେ ରାଘବ, ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଅହଂକାର ଅଛି; ତାହାରୁ ଦୁଇଟି ଉତ୍ତମ, ଏକଟି ତ୍ୟାଜ୍ୟ—ମୁଁ ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। 'ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ମୁଁ ଅକ୍ଷୟ ପରମାତ୍ମା, ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ'—ଏହି ଜ୍ଞାନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅହଂକାର। ଏହି ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ବନ୍ଧନ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଏହି ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ 'ଅହଂକାର' ଶବ୍ଦ କେବଳ ଉପଚାର, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। 'ମୁଁ ସମସ୍ତ ଥିର ଚେତନାରୁ ଅଲଗା, ଶତରେ ଏକ ରେଶମ ତନୁ'—ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାର ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ; ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ 'ଅହଂକାର' ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଏକ କଳ୍ପନା, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। 'ମୁଁ ହାତ, ପାଦ ଆଦିରେ ଅଛି'—ଏହି ତୃତୀୟ ଅହଂକାର ସାମାନ୍ୟ ଏବଂ ସଂସାରୀ। ଏହି ହାନିକାରକ ଅହଂକାରକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ଏହାର ଆକ୍ରମଣରେ ପଡ଼ିଲେ, ପ୍ରାଣୀ ପୁଣି ଉନ୍ନତି କରିପାରେନାହିଁ।