ସବିତ୍ରୀଙ୍କ ମମତାରେ, ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ପ୍ରେମରେ, ସବିତ୍ରୀ ଯମଙ୍କୁ ଜୟ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିକୁ ରକ୍ଷା କରି, ସତ୍ୟବାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ଏହି ଜଗତକୁ ଆଣିଥିଲେ। ଏହି ଜଗତରେ କୌଣସି ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଅଛି, ତାହାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଫଳ ଅବଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେଥିରେ ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଥିବା ଲୋକ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ; ଏହି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ନିଜର ଅନେକ ଚିନ୍ତା ଓ ତ୍ରୁଟିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖିବାର ଧାରଣାରେ ଦୂଷିତ, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଛଡ଼ା କୌଣସି ଶାନ୍ତି ନାହିଁ। ଚଞ୍ଚଳତା ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା; ତଥାପି, ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ଶୁଭ। ଅହଂକାରକୁ ଛାଡ଼ି, ଚିର ଶାନ୍ତିକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରି, ବିବେକରେ ଉନ୍ନତ ଆଚରଣ ଉପଜାଇବା ଉଚିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ସେବା କରି। ତପସ୍ୟା, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ଜଗତର ଅସୀମ ସମୁଦ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ସେବା ତାହାକୁ ଦେଇପାରିବ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ଲୋଭ, ମୋହ ଓ କ୍ରୋଧ ଦିନକୁ ଦିନ କମିଯାଏ, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ହୁଏ, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସଂଗରେ ରହିଲେ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଜାଗୃତ ହୁଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ ବୋଲି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଦୃଶ୍ୟ ନିର୍ମାଳ ହେଲାପରେ, କେବଳ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ରହିଯାଏ; ଅନ୍ୟ ସବୁ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ, ଜୀବ ଶୀଘ୍ର ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚରେ ଲୟ ହୁଏ। ଦୃଶ୍ୟ କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ଥିଲା ନାହିଁ, ହେବ ନାହିଁ; ବର୍ତ୍ତମାନରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—କେବଳ ଅଜ୍ଞେୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଛି। ଏହି ଉପାଦାନ ହଜାର ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇଛି, ଅନୁଭବିତ ହୋଇଛି; ଏବଂ ଏହି ଅନୁଭୂତିକୁ ମୁଁ ଏବେ ବିବେଚନା କରେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତିମୟ ଚେତନା ହେଉଛି ତିନି ଲୋକ; ଏହା ଏକା ତଥ୍ୟ, ଏଠାରେ ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି କିପରି ରହିପାରିବ? ଚେତନା ନିଜେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଚଳନ ଓ ନିଶ୍ଚଳତାରେ ପ୍ରସନ୍ନ; ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ। ତିନି ଲୋକର ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗୋଳା; ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର କିରଣର ତଫାତ କେଉଁଠି? ଦୃଷ୍ଟିର ଖୋଲିବା ଓ ବନ୍ଦ ହେବାର ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ, ଜଗତ ଅନୁଭୂତିର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ଭାବକୁ ବୁଝିନାହିଁ, ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତୁର ଆକାଶରେ ଏକ ଅପବିତ୍ରତା; ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ଭାବକୁ ବୁଝିଯାଏ, ଏହା ତଥ୍ୟର ଆକାଶ ହୁଏ। 'ମୁଁ' ଭାବ ବୁଝିଲେ, ଏହା ମୁଁ ଭାବ ରହିନାହିଁ; ଜଳ ଜଳରେ ଲୟ ହେବା ପରି, ଏହା ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଏକତା ପାଇଯାଏ। ଏହି ଜଗତ, 'ମୁଁ' ଭାବରୁ ଆରମ୍ଭ, କେବଳ ଏକ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭାସ, ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଲୋକ 'ମୁଁ' ଭାବର ତତ୍ତ୍ୱ ତଳାଶ କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅଟୁକି ରହିପାରିବ କି? ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଥିବା ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦେମନର ମନ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଶିଶୁମାନେ ନିଜର ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୁଦ୍ଧ ଥିବାରୁ, ଏହା ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚେତନାର ଆଭା ଅନ୍ତରେ ଅହଂକାରର ଘନ ମେଘରେ ଢାକିଯାଏ, ଏହା ଫୁଲିଉଠେ ନାହିଁ, ଯେପରି ରାତିର କମଳ ଖୋଲିଉଠେ ନାହିଁ। 'ମୁଁ ଅଛି' ଭାବ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅପସାରିଲେ, ନରକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ପ୍ରତ୍ୟାଶାର ଆଭାବ ରହିଯାଏ। ଅହଂକାରର ମେଘ ହୃଦୟରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଉଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଇଛାର ଗୁଛ, କୁଟଜା ଫୁଲର କୁଡି ପରି, ଫୁଟିଉଠି ରହିଥାଏ। ଅହଂକାରର ମେଘ ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଟକାଇ ରଖିଲେ, କେବଳ ଅନ୍ଧକାର ରହିଯାଏ—ଆଭା କେବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି ଅହଂକାର, ନିକଟ ରହି ନିଜେ ଭାସ୍ତବ କରିଥିବା, କେବେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ, କେବଳ ଦୁଃଖ—ଏକ ଶିଶୁକୁ ଭ୍ରମିତ କରୁଥିବା ଜ୍ୱର ପରି। ଅହଂକାର ଅପରିଗ୍ରହ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ମୋହ ଦେଇଥାଏ, ଅନେକ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଉପଜାଇଥାଏ, ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଲୋକଙ୍କୁ ନିୟମ ଆଟକାଇ ରଖିଥାଏ। 'ଏହି ମୁଁ' ଭାବ ଗଭୀର ମୋହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଏକ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ଅନ୍ଧକାର—ଏହା ଜଗତର ଅଭାଗ୍ୟର କାରଣ; ଏହା ନ ଥିଲା, ନ ଥିବ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଆସେ, ତାହା ଏକ ଦୂର୍ବା ଗୋଡ଼ା ଚଳାଇବା ପରି, କେବଳ ଅହଂକାରର ଚକ୍ରର ଖେଳ। ଅହଂକାରର ଦୁଃଖଦାୟୀ ଅଙ୍କୁର ହୃଦୟରେ ଲଗିଲାପରେ, ଏହା ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଜଙ୍ଗଲ ହୁଏ, ହଜାର ଶାଖା, ଯାହା କଟିବା ଅତି କଷ୍ଟ। 'ମୁଁ' ଭାବ ଅନେକ ଜନ୍ମର ଅବିନାଶୀ ଗଛର ଅଙ୍କୁର; ଏହାର ଅନେକ ଶାଖା 'ଏହା ମୋର' ଭାବର ଚିନ୍ତାରେ ବିସ୍ତାରିତ। ଭୂତପୂର୍ବ ଅନୁଭୂତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଶୁଷ୍କ କଠର ପରି ବାତାସରେ ଟିକିଟିକି ହୁଏ, କିମ୍ବା ତରଙ୍ଗର ଶବ୍ଦ ପରି ଚଳାପଟ ହୁଏ। ତୁମେ, 'ମୁଁ' ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ, ଏହି ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରକୁ, ଯାହାର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ 'ମୁଁ' ଭାବ, ନିଜ ଅନ୍ତରରେ ଚଳିବା ରୋକିବା ଉଚିତ। ଅହଂକାରର ଅନ୍ଧକାର ମନୁଷ୍ୟର ଜଙ୍ଗଲରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଉଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚିନ୍ତାର ଭୂତମାନେ ମଦରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥାନ୍ତି। ଅହଂକାରର ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ଦୁଃଖୀ ଲୋକ, କୌଣସି କ୍ରିୟା, କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ। ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ଏକ ନିର୍ମଳ ଆଇନା ପରି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ବସିଲେ, ତାହାରେ ଅହଂକାରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ଲୋକର କ’ଣ ଏକ ତଥ୍ୟ? ଅହଂକାରର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏହା ପ୍ରକୃତ ତତ୍ତ୍ୱ ନୁହେଁ, ରାଘବ; ଏହା ଭୂତପୂର୍ବ ଅନୁଭୂତିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏକ ଘଟଣା, ଯାହା ସତ୍ୟ ପ୍ରୟାସରେ ଶମିତ ହୁଏ। 'ମୁଁ ନୁହେଁ, ମୋର କୌଣସି ଧନ, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ନାହିଁ' ବିବେଚନା କରିଲେ, ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। 'ଏହି ମାୟାର ଚମକ ଅସତ୍ୟ—ମୋ ଲାଗି ଆସକ୍ତି କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷର କ’ଣ?' ଭାବିଲେ, ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।