ସମୟର ଅନ୍ତରାଳରେ ଏକ ଭୀତିକର ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି—ମୁଁ କହିବି, ଏକ ଦିନ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଜଗତର ମାୟାରେ ଅଶୁନ୍ୟ ରହିବାକୁ, ଦୀର୍ଘ ନିଦ୍ରାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେବାକୁ ମନା କରାଯାଇଛି; ଏକ ପୁରୁଣା, ଧୀର ଚାଲିଥିବା କଉଁ ଭଳି, ଦେହ ଓ ଚିତ୍ତକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଉଠାଇଲେ, ଜାଗୃତିକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିବାରେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଶେଷ ହୁଏ। ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ଏହି ଜଗତର ଭୋଗବାସନା ପାଇଁ ସଂପଦ ଜମା କରିବା, ଏହି ଜୀବନର ରୋଗ ଆଣେ; ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ ଓ ଆପଦ ଆସେ, ସେଠାରେ ସମ୍ପଦ କେବଳ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅନାଦର କରିବାରେ ମିଳିଥାଏ। କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଚାଳ-ଚରିତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିବାରେ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହୋଇ, ଏହି ଜଗତର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଚରିତ୍ର ଶୁଭ୍ର, ଜୀବନ ନିର୍ଜନ, ଏବଂ ଲୋଭ ନାହିଁ—ସେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ଯାହାକୁ ମିଳେ, ସେଠି ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଖ୍ୟାତି, ଗୁଣ, ଏବଂ ଶ୍ରୀ ଏକ ଚମେଲୀ ଲତାର ଫୁଲ ଭଳି ଫୁଟିଯାନ୍ତି। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଫଳତା ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ—ଏହି ଜଗତରେ ସମସ୍ତ କିଛି ସମ୍ଭବ, ଏହି କାରଣରୁ ନିଜର ଶୁଭ ଉଦ୍ୟମ କେବେ ଛାଡିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ହାତୀ ଯେପରି lotus-ପୂର୍ଣ୍ଣ ଝିଲିକରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ମରୁତ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ, ସମ୍ବର୍ତ୍ତ ରୁଷି ବ୍ରହ୍ମା ଭଳି ଏକ ନୂତନ ଦେବ-ଦାନବ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନି ଅସାଧାରଣ ଉଦ୍ୟମ ଓ ତପସ୍ୟା କରି, ଦୁର୍ଲଭ ଫଳ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଉପମନ୍ୟୁ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ମାଉ ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଦୁର୍ଲଭ ଅମୃତ ଭଳି ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ଲଭ ଦୁଧ ସାଗର ଲାଭ କରିଥିଲେ। କାଳ, ଅସାଧାରଣ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ନୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରାସ ଭଳି ଦଳି ଦେଇଥିଲେ, ଶ୍ୱେତା ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ। ସବିତ୍ରୀ ନିଜର ସ୍ନେହ ଦ୍ୱାରା ଯମକୁ ଜିତି, ସତ୍ୟବାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଜଗତରେ କୌଣସି ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ନାହିଁ ଯାହାର ଫଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ନାହିଁ; ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତାହା ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେବା ଦ୍ୱାରା ବିଚାର କରିବାକୁ ଉଚିତ। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ, ଯାହା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ, ଏହାକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଭାସ୍ତବବାଦୀ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଜଗତ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେବଳ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଅଶାନ୍ତି ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥା; ତଥାପି ଶାନ୍ତି ଅତିଶୁଭ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଅହଂକାର ଛାଡି ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଶାନ୍ତିକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରି, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚରିତ୍ର ଉନ୍ନତ କରିବାକୁ ଉଚିତ। ତପସ୍ୟା, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା, କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ସଂସାର ସାଗରରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କ ସେବା ଭଳି। ଯାହାଙ୍କ ଲୋଭ, ମୋହ, ଏବଂ କ୍ରୋଧ ଦିନକୁ ଦିନ କମିଯାଏ, ଯେଉଁଠି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଚଳିଥାନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସଂଗ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଜାଗୃତ ହୁଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଯାଏ, ପରମ ଦ୍ୱାରା ଏକତା ହୋଇଯାଏ; ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ନାହିଁ, ଜୀବ ଶୀଘ୍ର ଏହି ପରମରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଏ। ଦୃଶ୍ୟ କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, ଥିଲାନି, ହେବି ନାହିଁ; ବର୍ତ୍ତମାନରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—କେବଳ ଅଜ୍ଞାନ ଅପରିଚିତ ପରମ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି। ଏହି ଅର୍ଥ ହଜାର ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇଛି, ଏହି ଅନୁଭୂତି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମିଳିଛି, ମୁଁ ଏବେ ଏହାକୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ଶାନ୍ତ ଚେତନାର ଅନ୍ତରାଳ ଏହି ତିନି ଲୋକ—ଏହି ହେଉଛି ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ; ଏଠି କିପରି ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ହୋଇପାରିବ? ଚେତନା, ନିଜରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଚଳାଚଳ ଓ ନିଶ୍ଚଳତାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ; ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତକୁ ଏପରି ଦେଖାଯାଏ। ତିନି ଲୋକର ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି; ବୁଦ୍ଧିମାନ, କହ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର କିରଣରେ କେଉଁ ଭିନ୍ନତା? ଦୃଷ୍ଟିର ଖୋଲା-ବନ୍ଦ ହେଉଛି ଜଗତ ଅନୁଭୂତିର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ; ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ଭାବ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏହା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଆକାଶରେ ମଳିନତା; ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ଭାବ ବୁଝିପାରିଲେ, ଏହା ପରମ ଆକାଶରେ ଏକତା ହୋଇଯାଏ। 'ମୁଁ' ଭାବ ନିଜରେ ଏକତା ପାଇଯିବା ପରେ, ଏହା ଆର 'ମୁଁ' ଭାବ ରହିନଥାଏ; ପାଣି ପାଣି ସହ ଏକତା ହୋଇଯାଏ, ଏହି ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଏକତା ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଜଗତ, 'ମୁଁ' ଭାବରୁ ଆରମ୍ଭ, କେବଳ ଦୃଶ୍ୟ; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ନିଜର 'ମୁଁ' ଭାବକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିବାରେ, ଏହା ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁଭୂତି ହୋଇଯାଏ। ଦୂତ ମନ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନ୍ଧକାର ବୁଦ୍ଧିରେ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଶିଶୁମାନେ ଯେଉଁଠି ଅନ୍ତଃକରଣ ପବିତ୍ର, ଏହି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନାର ଚମକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅହଂକାରର ଘନ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଢାକିଯାଏ, ଏହା ଫୁଟିପାରେ ନାହିଁ; ରାତିର କମଳ ଭଳି ଅପରିପକ୍ୱ ରହିଯାଏ। 'ମୁଁ ଅଛି' ଭାବ ପ୍ରକୃତ ଭାବେ ମିଟିଗଲା ପରେ, ନରକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୁକ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଆକାଂକ୍ଷା ଅନ୍ତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେବାକୁ ସ୍ଥାନ ନାହିଁ। ଅହଂକାରର ଘନ ମେଘ ହୃଦୟରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଉଥିବା ସମୟ, ଚାହିଦାର ଗୁଛ, କୁଟଜ ଫୁଲର କୁଡି ଭଳି ଫୁଟିଯାଏ। ଅହଂକାରର ଘନ ମେଘ ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଟକାଇ ଦେଉଥିବା ସମୟ, କେବଳ ଅନ୍ଧକାର ରହିଯାଏ; ଚମକ କେବେ ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହି ଅହଂକାର, ନିକଟ ଅଛି କିନ୍ତୁ ନିଜେ ଭୁଲ ଭାବି ଉତ୍ପନ୍ନ, କେବଳ ଦୁଃଖ ଆଣେ, ସୁଖ ନୁହେଁ; ଏକ ଶିଶୁକୁ ଭ୍ରମିତ କରୁଥିବା ଜ୍ୱର ଭଳି।