ଏକ ସୁନ୍ଦର ଜଳାଶୟ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଜଳଫୁଲ ମାଳା, ପଦ୍ମ ଗୁଛ ଏବଂ ଶେବାଳ ଲତା ତାଳମାଳ ହେଉଛି, ତାଳ ତାଳ ତରଙ୍ଗ ଘୂରି ଘୂରି ଚାଲିଯାଉଛି। ସେଠାରେ ଧଳା ଜଳଫୁଲ ଶୋଇଘର, ନୀଳ ପଦ୍ମ ଲତା, ତୁଷାର ବିନ୍ଦୁ ମେଘ ଧାରା, ଏବଂ ଶୀତଳ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଜଳରେ ଅନେକ ଆନନ୍ଦ ରହିଛି। ସେଠି, ଜଗତର ଭୂଷଣମାନେ ଏହି ସରୋବର ଏବଂ ଜଳର ସମସ୍ତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଖେଳି, ଶେଷରେ ପବିତ୍ରତା ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଏକତା ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଉଥିଲେ, ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପୃଥକ ହେବେ; ଯେପରି ସମୟକ୍ରମେ ରଜସ୍, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମସ୍ ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ। କଶ୍ମୀର ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଅତି ଶୋଭାମୟ ସହର ରହିବ, ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଯାହାର ନାମ ହେଉଛି "ଅଧିଷ୍ଠାନ"। ସେହି ନଗର ମଧ୍ୟରେ "ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଶିଖର" ନାମକ ଏକ ପର୍ବତ ଚୂଡ଼ା ଥିବ, ଯାହା ପଦ୍ମ ମୁଖଳ ଭଳି ହଳକା ଏବଂ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଚକ୍ର ଭଳି ଦେଖାଯିବ। ସେହି ପର୍ବତ ଚୂଡ଼ା ଉପରେ କିଛି ରାଜା ତାଙ୍କର ମହାଲ ତିଆରି କରିବେ, ଏକ ବୃହତ୍ ମହାସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରେ ମେଘ ଢାକିଥିବା ପାଇନ ଗଛ ଭଳି ଦେଖାଯିବ, ଚୂଡ଼ା ଉପରେ ଆଉ ଏକ ଚୂଡ଼ା। ଏହି ଘରର ଉତ୍ତର ପୂର୍ବ କୋଣରେ, ପାହାଡ଼ ଦିଵାଳ ତଳେ ଏକ ଗୁହା ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପବନ ନିରନ୍ତର ଚଳିତ ହେଉଛି ଏବଂ ଚିହ୍ନିତ ଘାସ ପତ୍ର ଡାଳି ଡାଳି ହେଉଛି। ଏହି ମହାଲ ଭିତରେ, ଦାନବ ବ୍ୟାଳା ଏକ ଚଢ଼ିଆ ଚଢ଼ିବେ, ଅଳ୍ପ ଶିକ୍ଷା ଥିବା ଛାତ୍ର ଭଳି, ଅର୍ଥହୀନ ଚିତ୍କାର କରିବେ। ସେହି ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରେ, ଏକ ରାଜା ଥିବେ—ତାଙ୍କର ନାମ ହେଉଛି "ଶ୍ରୀ ଯଶସ୍କରଦେବ", ସେ ଦିବ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି। ଦାନବ ଦାମା ତାଙ୍କ ଘରରେ ଏକ ମଶା ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବ, ବଡ଼ ସ୍ତମ୍ଭ ର ଫାଟରେ ମୃଦୁ ଧ୍ୱନି କରିବ। ଏହି ଅଧିଷ୍ଠାନ ନାମକ ଭୟଙ୍କର ସହରରେ ଏକ ବିହାର ମଧ୍ୟ ଥିବ, ଯାହାର ନାମ "ରତ୍ନାବଳୀବିହାର"। ସେଠାରେ ରାଜାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ "ନରସିଂହ" ଏତେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥିବେ—ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉପରେ—ଯେପରି ତାଳ ତଳରେ ଆମଳକୀ ଫଳ ଦେଖାଯାଏ। ତାଙ୍କ ଘରେ ଏକ ପକ୍ଷୀ "କଟ" ଥିବ, ଯିଏ ଏକ ମାୟାବୀ ଦାନବ ଏବଂ ଖେଳିବା ପାଇଁ ଟେନ୍ଟୁଲ ଡାଳ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କ୍ଂଜରେ ରଖାଯିବ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀ ନରସିଂହ, ଦାମା, ବ୍ୟାଳା, କଟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଲିଖିତ ଏହି ଗାଥାକୁ କଥା ଭାବେ କହିବେ। ସେହି କଥା ଶୁଣି, କଟ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ସ୍ଵଭାବକୁ ମନେ ପକାଇ, ମହାମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିବ, ନିଜର ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାର ଶାନ୍ତ ହେଇଯିବ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଶିଖର ଚୂଡ଼ା ସମୀପରେ ବସୁଥିବା କଳବିଙ୍କ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ନିଜ ଗୁରୁତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରି, ମହାମୋକ୍ଷ ପାଇଯିବ। ଏହିଭଳି ରାଜମହଲ ଜଳାଉଠାରେ ଥିବା ମଶା ମଧ୍ୟ କିସି ଅବସରରେ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିବ। ଏହିପରି, ରଘୁନନ୍ଦନ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପର୍ବତର ଚଢ଼ିଆ, ରାଜମହଲର ମଶା, ଓ ଉଦ୍ୟାନର ଝିଙ୍କି ମୋକ୍ଷ ପାଇଯିବେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ—ଦୈଠି, ସର୍ପ ଓ ଛଡ଼ି—ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା; ଏହି ସଂସାର ମାୟାମୟ, ଶୂନ୍ୟ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏହା ଯଦି ବୁଝାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା ମୃଗମରୀଚିକା ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଘୂରାଏ; ବୁଝିଲେ ଏହା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି, ରାମ, ଅନେକ ଉଚ୍ଚତାରୁ ମୂଢ଼ ଓ ଭ୍ରମିତ ଲୋକେ ଅଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଦୈଠି-ସର୍ପ-ଖଂଭ ସମାନ। ଏକ ଭୃକୁଟିରେ ମେରୁ, ମନ୍ଦର, ସାହ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଚୁର୍ଚ୍ଚିତ ହେବା ଏବଂ ଏକ ମଶା ଭାବେ ରାଜମହଲ ଜଳାଉଠାରେ ରହିବା ରେ କେତେ ତଫାତ! ଏକ ଚାଟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଗିରିଯିବା ଏବଂ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପର୍ବତ ଘର ଦେଉଳ ଦିଵାଳରେ ପକ୍ଷୀ ହେବା ରେ କେତେ ତଫାତ! ଏକ ହାତରେ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଫୁଲ ଭଳି ଉଠାଇବା ଓ ଏକ ଶୁଷ୍କ ପର୍ବତ ଚୂଡ଼ାରେ ସିଂହ ଘରରେ କଂପିଥିବା ପବ୍ବ ପକ୍ଷୀ ହେବା ମଧ୍ୟରେ କେତେ ତଫାତ! ଚେତନାର ଆକାଶ ରାଗ ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ, ଏହା ନିଜ ସ୍ଵଭାବ କେବେ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ନିଜର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବି ନେଇଯାଏ; ମୃଗମରୀଚିକାକୁ ପାଣି ଭାବି ଜନ୍ତୁ ନିଜେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୃଶ୍ୟଜଗତକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ତର୍କ ଓ ଶୁଷ୍କ ବିଚାରରେ ମନ ଅସ୍ଥିର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଧ ଗର୍ତ୍ତରେ ଶୀଘ୍ର ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଶୁଭ କେବେ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଅନୁଭୂତି ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯାଉଥିବା ବା ପଡ଼ୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପରି କେବେ ମୋକ୍ଷ ପାଇନ୍ତି ନାହିଁ। "ଏହା ମୋର, ଏହା ମୋର" ଭାବନା ଧନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଅପରାଧ ଓ ଦରିଦ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ କରିଦିଏ, ଏହି ଭାବନା ରେଖି ନ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ତିନି ଲୋକକୁ ତୂଳା ଭଳି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଅପଶୁଭକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଗାଈ ପୁରୁଣା ଘାସ ଛାଡ଼ିଦେବା ଭଳି। ଯାହାଙ୍କ ମନରେ ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଚିରନୂତନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେମାନେ ଜଗତର ମାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସଂରକ୍ଷଣ କରନ୍ତି, ଅଖଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭଳି। ଭୟଙ୍କର ବିପଦ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ରାହୁ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଅମୃତ ପିଇଲେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯିଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନଙ୍କ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି, ଭ୍ରମ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଆଉ କେବେ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଅପଶୁଭ ଆସେ ଓ ଯାଏ, ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଉଦୟ ହୁଏ ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଗୁଣ ପ୍ରଶଂସା ଆଣେ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଗୁଣରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହନ୍ତି, ଶିକ୍ଷାରେ ଆସକ୍ତ ନୁହନ୍ତି, ସତ୍ୟରେ ଅଡ଼ିଗ, ସେମାନେ ମାନବ; ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ପଶୁ। ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟ ଆକାଶ ଖ୍ୟାତିର ଚାନ୍ଦ୍ରିକାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସେମାନଙ୍କ ଦେହରେ ହରି ନିବାସ କରନ୍ତି, ଦୁଧ ଶାଗରରେ ଭଳି।