ମୁକ୍ତି ନିଜେ ସୃଷ୍ଟିର ମହିମା, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ମହିମା ମୁକ୍ତି ନିଜେ—ଏହି ଦୁଇ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ, ଯେପରି ସମାନାର୍ଥକ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ନଥାଏ। ସତ୍ୟର ଗଭୀରତାରେ, 'ଜଗତ' ଯେଉଁ ରୂପ ଅଛି, ସେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖିଥାଏ, ଯେପରି ଚକ୍ଷୁରୋଗୀ ଲୋକ ନିଜ ଆଖିରେ କେତେ ଲୋମ ବା ଧୁଳି ଦେଖିଥାଏ। କିନ୍ତୁ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଲୋମର ଗୋଲା ନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ଏକ ଅନୁଭୂତି ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ। ଏହା କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, ଏହା କିଛି ନୁହେଁ; ଏଭଳି ଚେତନାର ଆକାଶ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଯାଏ। ଏଠାରେ ସବୁଠି, ସବୁ କିଛି ଅନୁଭୂତି ଭାବେ ଅଛି; ଏଠାରେ ଅନୁଭୂତି ବାହାରେ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଶାନ୍ତ, ସଦାବ୍ୟାପୀ, ଏବଂ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି; ଏଠାରେ ସନ୍ଦେହ ବା ବିଭେଦ କିଛି ନାହିଁ—ସେଉଁଥିରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବା ଉଚିତ। ଏହି ମହାଚେତନାର ରୂପ ପାହାଡ଼ ଗୁହାପରି ଗାଢ଼, ଆକାଶପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଶାନ୍ତ। କୌଣସି ଦୃଷ୍ଟିରେ ସତ୍ ନାହିଁ, ଅସତ୍ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଠାରେ ସେଠି ସେଇ ଶୁଭ ରୂପେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଏହିପରି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଯମର ଦୂତମାନେ ଯମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୋରି, ସର୍ପ ଏବଂ ଘଡ଼ାର କଥା ଉଠିଲା। ତେଣୁ ଯମ କହିଲେ—"ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବେ ଏବଂ ନିଜ କଥା ସୁଣିବେ, ତେବେ ଦୋରି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ—ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" ଏହି କଥା କେଉଁଠି, କେବେ, କେମିତି ତୁମ ପକ୍ଷରୁ ସେମାନେ ସୁଣିବେ, କିଏ ଏହି କଥାର କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଏହା ସୁଣିବେ? ଯମ ତାହା ଖୋଲାସା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—କଶ୍ମୀରର ମହାପଦ୍ମ ସରୋବରର ଅଳ୍ପ ମାଟି ତଟରେ, ଅନେକ ମାଛର ଜନ୍ମ ଅନୁଭବ କରି, ଅନେକ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଛାରେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ସମୟ ଅନୁସାରେ ସେମାନେ ନଶ୍ୱରତାକୁ ପହଞ୍ଚିବେ; ଶେଷରେ, ସେହି ପଦ୍ମ ସରୋବରରେ ସେମାନେ ହଂସ ହେବେ। ସେଠାରେ ଜଳପଦ୍ମ ମାଳା, ପଦ୍ମ ଗୁଛ, ଏବଂ ଶେବାଳା ଲତା ମଧ୍ୟରେ, ଲହରୀ ଭଙ୍ଗି ଘୁଞ୍ଚିବା ସ୍ଥାନରେ, ଧଳା କୁମୁଦିର ଝୁଲା ଶଯ୍ୟାରେ, ନୀଳ ପଦ୍ମ ଲତା ମଧ୍ୟରେ, ଶିତଳ ଜଳ ଭ୍ରମରେ, ଏବଂ ଶିତଳ ତୁଷାର ମେଘ ଶ୍ରେଣୀରେ ସେମାନେ ଖେଳିବେ। ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ଏହି ସରୋବର ଓ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଖେଳି, ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧତା ଅଜର କରିବେ। ପରେ, ସେମାନେ ଏକତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରି, ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବେ; ଯେପରି ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ, ତମ ଅପେକ୍ଷାତୀତ ଭାବେ ଅଲଗା ହୁଏ। କଶ୍ମୀର ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଚମତ୍କାର ନଗର ଥିବ, ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ, ଯାହାକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ ବୋଲି କୁହାଯିବ। ଏହି ନଗରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପଦ୍ମ ମୁଖର ପରି ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଶିଖର ନାମକ ଏକ ଶିଖର ଥିବ। ସେହି ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଉପରେ ଏକ ରାଜା ତାଙ୍କର ମହଲ ତିଆରି କରିବେ—ଏକ ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ ଦେବଦାରୁ ପରି, ଶିଖର ଉପରେ ଶିଖର। ଘରର ଉତ୍ତରପୂର୍ବ କୋଣରେ, ପାହାଡ଼ ପାଟର ତଳେ ଏକ ଗୁହା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବାୟୁ ନିରନ୍ତର ଚିହ୍ନିତ ଘାସକୁ ଉଡ଼ାଏ। ଏହି ମହଲରେ, ଦାନବ ବ୍ୟାଳ ଏକ ଚଢ଼େଇ ହେବ, ଅଳ୍ପଶିକ୍ଷିତ ଛାତ୍ର ପରି, ଅର୍ଥହୀନ ଚିତ୍କାର କରିବ। ସେହି ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରେ, ଶ୍ରୀ ଯଶସ୍କରଦେବ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିବେ, ସ୍ୱର୍ଗର ଇନ୍ଦ୍ର ପରି। ସେଠାରେ ଦାମ ନାମକ ଦାନବ ରାଜମହଲରେ ଏକ ମশା ହେବ, ବଡ଼ ଖମ୍ଭର ଫାଟରେ ମୃଦୁ ଧ୍ୱନି କରିବ। ଏହି ଅଧିଷ୍ଠାନ ନଗରରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିହାର ଥିବ, ଯାହାକୁ ରତ୍ନାବଳିବିହାର ବୋଲି କୁହାଯିବ। ସେଠାରେ ରାଜାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ନରସିଂହ, ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିର ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆମଳକ ଫଳ ହାତରେ ଧରିଥିବା ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିବେ। ତାଙ୍କ ଘରେ କଟ ନାମକ ଏକ ପକ୍ଷୀ ଥିବ, ଯିଏ ଏକ ମାୟାବୀ ଦାନବ, ଛୋଲି ଆଉ ତେନ୍ତୁଳ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଖଞ୍ଚାରେ ରଖାଯିବ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀ ନରସିଂହ, ଦାମ, ବ୍ୟାଳ, କଟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କଥାକୁ ଶ୍ଲୋକ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବେ। ସେହି କଥା ଶୁଣି, କଟ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ସ୍ମରଣ କରି, ଅନ୍ତରେ ପରମ ମୁକ୍ତି ଅନୁଭବ କରିବ; ତାଙ୍କର ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯିବ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଶିଖର ଶିଖର ନିକଟରେ ବସୁଥିବା କଳବିଙ୍କ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ, ନିଜ କଥା ଶୁଣି, ପରମ ମୁକ୍ତି ପାଇଯିବ। ରାଜମହଲର କାଠ ଫାଟରେ ଥିବା ମଶାଟି ମଧ୍ୟ ସଯୋଗବଶତଃ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶାନ୍ତି ପାଇଯିବ। ଏପରି ରାଘବ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଶିଖରର ଚଢ଼େଇ, ରାଜମହଲର ମଶା ଏବଂ ଉଦ୍ୟାନର ଝିଙ୍କିରି ଏହିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇବେ। ଏହି ଦୋରି, ସର୍ପ ଓ ଛଡ଼ାର ସମସ୍ତ କଥାକୁ ତୁମେ ଶୁଣିଛ; ଏହି ସଂସାର ମାୟାମୟ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟ ହେଉଛି, ତଥାପି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏହି ଜଗତକୁ ଯଦି ବୁଝାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ମୃଗମରୀଚିକା ସାଗର ପରି ଘୁଞ୍ଚାଏ; ଯଦି ବୁଝାଯାଏ, ତେବେ ଏହା ସେଇ ମୃଗମରୀଚିକା ସାଗର ପରି ଶାନ୍ତି ଲାଗେ। ଏହିପରି, ହେ ରାମ, ବଡ଼ ଉଚ୍ଚତାରୁ ମଧ୍ୟ, ଭ୍ରମ ଓ ମୂଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ତଳକୁ ଖସିଯାନ୍ତି—ଯେପରି ଦୋରି, ସର୍ପ ଓ ଛଡ଼ା। କେଉଁଠି ମେରୁ, ମନ୍ଦର, ସାହ୍ୟ ପାହାଡ଼କୁ କେବଳ ଭୃକୁଟି ଭଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଶକ୍ତି, ଏବଂ କେଉଁଠି ରାଜମହଲର କାଠ ଫାଟରେ ଏକ ମଶା ହୋଇ ଥିବା ଅବସ୍ଥା? କେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳକୁ କେବଳ ଏକ ଚାଟିରେ ଭୂମିରେ ପତିତ କରିବା ଶକ୍ତି, ଏବଂ କେଉଁଠି ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପାହାଡ଼ର ଘର ଦେଉଳର ଦେୱାଳର ଘାଉରେ ଏକ ପକ୍ଷୀ ହୋଇ ରହିବା ଅବସ୍ଥା? କେଉଁଠି ମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ଫୁଲ ଭାବେ ହାତରେ ଉଠାଇ ଖେଳିବା, ଏବଂ କେଉଁଠି ଶୂନ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଉପରେ ସିଂହ ଘରରେ ଅସ୍ଥିର ପାଉଁ ଚଢ଼େଇ ହୋଇ ଥିବା ଅବସ୍ଥା? ଚେତନାର ଆକାଶ ରଜୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ ହୋଇ ଏକ ମାୟା; ଏହା କଦାଚିତ୍ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ, ତଥାପି ଅନ୍ୟ କିଛି ପରି ଦେଖାଯାଏ। ନିଜର ଅବିଦ୍ୟାବଶେଷ ଭ୍ରମରେ, ଅସତ୍ ମଧ୍ୟ ସତ୍ ପରି ଲାଗେ; ଯେପରି ମୃଗମରୀଚିକାକୁ ଜଳ ଭାବି ଜୀବ ଭିତରେ ଡୁବିଯାଏ।