ପ୍ରିୟ ଶ୍ରୋତା, ସମସ୍ତ କିଛି ସତ୍ୟ ହେଉଛି, ଏହା କିନ୍ତୁ ଶୂନ୍ୟତାର ଅଭାବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଯେଉଁଠି କିଛି ନଥିବା ପରି ଏହା ଅବସ୍ଥିତ। ସେଇ ଅନ୍ତରିକ ଆକାଶରେ, ଏହି ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ନିଜର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଭାବେ ଉତ୍ସର୍ଗ ହୁଏ। ଯେପରିକି ରୋଗାଗ୍ରସ୍ତ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜେ ଚକ୍ଷୁ ସାମ୍ନାରେ କେବେ ରୁଅ, କେବେ ଗୋଲା ଦେଖେ, ସେଇପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଦେଖାଯାଏ। ମଣିଷ ନିଜକୁ ଯେପରି ଜାଣେ, ସେପରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ଚେତନା ଆକାଶରେ, ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ପ୍ରତିତି ହୁଏ, କାରଣ ଏହି ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା। ଏଠି କିଛିଏ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, କିଛିଏ ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଚେତନା ଯେଉଁ ରୂପକୁ ଦେଖେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେଇ ଉପସ୍ଥିତି ପାଏ। ଦୈଵିକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭଳି, ରସ୍ସୀ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଉପସ୍ଥିତି ନେଉଛୁ; ସତ୍ୟ କି ଅସତ୍ୟ, ଏହା ମହତ୍ତ୍ୱ ରଖେନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ସମସ୍ତ ଧାରଣା ମାନସିକ ରୂପରେ ଅଛି। ଏହି ଅସୀମ ଚେତନା ଆକାଶରେ, ଯାହା ଅନ୍ତହୀନ ଓ ନିରାକାର, ଚେତନା ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଉଦିତ ଓ ଗତି କରେ, ଏବଂ ସେଠି ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ରସ୍ସୀ ଓ ଏପରି ଆକାର ନେଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେଠି ଏହା ସେଇ ଅନୁଭୂତି ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପସ୍ଥିତ। ନିଜର ସ୍ଵପ୍ନର ଆକୃତିକୁ 'ଜଗତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଚେତନା ଆକାଶରେ ଏହାର ଆକୃତି ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ ହରିଣ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା ମୃଗମରୀଚିକା ପରି। ଯେଉଁଠି ଚେତନା ଆକାଶ ଜାଗ୍ରତ, ସେଠି 'ଦୃଶ୍ୟ' ନାମ ଦିଆଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଏହା ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେଠି 'ମୋକ୍ଷ' ନାମ ଦିଆଯାଏ। ଏହା କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୟନ ନୁହେଁ, କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗ୍ରତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଚେତନା ଆକାଶକୁ ଏହି ଜଗତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ମୋକ୍ଷ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ମହିମା, ସୃଷ୍ଟିର ମହିମା ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ; ଏହି ଦୁଇ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରେ କିଛି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ, ଯେପରି ସମାନାର୍ଥକ ଶବ୍ଦରେ ଥାଏ। ପରମ ସତ୍ୟରେ, 'ଜଗତ' ନାମକ ଆକୃତି ନିଜର ସ୍ଵଭାବକୁ ଦେଖେ, ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ରୋଗୀ ଚକ୍ଷୁରେ ରୁଅ କିମ୍ବା ଧୁଳି ଦେଖେ। ଏଠି କେଉଁସି ଗୋଲା ରୁଅ ନାହିଁ; ସେଇ ଅନୁଭୂତି ଏପରି ରହିଯାଏ। ଏହା କେଉଁସି ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା କିଛି ଅପରିଚିତ ନୁହେଁ; ଏଭଳି ଚେତନା ଆକାଶ ନିର୍ମିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତଠାରେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଅନୁଭୂତି ଅନୁଯାୟୀ ଅବସ୍ଥିତ; ଏଠି କିଛି ମଧ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ବାହାରେ ନାହିଁ। ଏହା ଶାନ୍ତ, ଚିରନ୍ତନ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ଏଭଳି ଏହା ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ଏକତାରେ ଅବସ୍ଥିତ—ଏହିଠି ଅବସ୍ଥାରେ ରୁହ। ଏହି ମହାଚେତନାର ଆକୃତି ପାହାଡ଼ ଗୁହା ପରି ଘନ, ଶାନ୍ତ ଓ ଆକାଶ ପରି ପ୍ରସ୍ତର; କେଉଁଠିଏ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବା ନାସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଯାହା ଅଛି, ସେଠାରେ ସେଉଁଠି ମାତ୍ର ଶୁଭ୍ରତା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଏହିପରି, ରସ୍ସୀ, ସର୍ପ ଓ ଘଡ଼ିର କଥା ଅବସରରେ, ଯମର ଦୂତମାନେ ଅନୁରୋଧ କରିଥିବାବେଳେ, ଯମ ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଥିଲେ—ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଶୁଣ। ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବେ ଓ ନିଜ କଥା ଶୁଣିବେ, ତେବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରସ୍ସୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ। କେଉଁଠି, କେବେ, କିପରି ସେମାନେ ତୁମଠାରୁ ନିଜ କଥା ଶୁଣିବେ, ଏହି କଥା କିଏ ଶୁଣିବେ? କଶ୍ମୀରର ବିଶାଳ ପଦ୍ମସର ତଟର ଦଳଦଳା ଭୂମିରେ, ମାଛ ଜନ୍ମର ପରମ୍ପରା ଅନୁଭବ କରି, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶାରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ, ଶେଷରେ ସେମାନେ ବିଲୟ ପାଇଁ ପହଞ୍ଚିବେ; ସେଠାରେ, ପଦ୍ମସରରେ, ସେମାନେ ହଂସ ହେବେ। ସେଠି, ଜଳକୁମୁଦିର ମାଳା, ପଦ୍ମ ଗୁଛ, ଶେବାଳା ଲତା, ତରଙ୍ଗ ଓ ବାତାସର ଖେଳ ମଧ୍ୟରେ, ଧଳା କୁମୁଦିର ଝୁଲଣା ଶଯ୍ୟା, ନୀଳ ପଦ୍ମ ଲତା, ତୁଷାରକଣାର ବଦଳ ଧାରା, ଶୀତଳ ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ—ସେଠି ସେମାନେ ଜଳସର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଖେଳି, ଶେଷରେ ପବିତ୍ରତା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହି ଏକତା ପାଇଁ ସେମାନେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବେ, ଯେପରି ରଜସ୍, ସତ୍ତ୍ୱ, ତମସ୍ ଅଘଟିତ ଭାବେ ଅଲଗା ହୁଏ। କଶ୍ମୀର ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଅତି ଶୋଭାମୟ ନଗର ଥିବ, ପାହାଡ଼ରେ ଭୂଷିତ, ଯାହା ନାମ ଅଧିଷ୍ଠାନ। ଏହା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଶିଖର ନାମକ ଏକ ଶିଖର ଥିବ, ପଦ୍ମର ଚକ୍ର ପରି କେନ୍ଦ୍ରରେ ଉତ୍ତଳ ଶିଖର। ସେଇ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ କେହି ରାଜା ତାଙ୍କର ମହଲ ତିଆରି କରିବେ—ଏକ ବିଶାଳ ମନ୍ଦିର, ମେଘରେ ଢାକା ପାଇନ୍ ଗଛ ପରି, ଶିଖର ଉପରେ ଶିଖର। ଘରର ଉତ୍ତରପୂର୍ବ କୋଣରେ, ପାହାଡ଼ ଦେଉଳ ତଳେ, ଗଭୀର ଗହ୍ୱରରେ, ଯେଉଁଠି ବାତାସ ଚିହ୍ନିତ ଘାସକୁ ଦୋଳାଏ— ସେଇ ମହଲରେ, ଦାନବ ବ୍ୟାଳ ଏକ ଚଢ଼େଇ ହେବ, ଅଳ୍ପ ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ଛାତ୍ର ପରି, ଅର୍ଥହୀନ ଚିତ୍କାର କରିବ। ସେଇ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରେ, ଶ୍ରୀ ଯଶସ୍କରଦେବ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିବେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି। ଦାମ ନାମକ ଦାନବ ତାଙ୍କ ଘରରେ ଏକ ମଶା ହେବ, ମହାସ୍ତମ୍ଭର ଫାଟରେ ମୃଦୁ ଧ୍ୱନି କରି। ସେଇ ଅଧିଷ୍ଠାନ ନାମକ ଭୟଙ୍କର ନଗରରେ ରତ୍ନାବଳୀ ବିହାର ନାମକ ଏକ ବିହାର ମଧ୍ୟ ଥିବ। ସେଠି, ରାଜାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ନରସିଂହ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପାମ୍ ତଳର ଆମଳକୀ ଫଳ ପରି ଦେଖିବେ। ତାଙ୍କ ଘରରେ ଏକ କଟା ନାମକ ପକ୍ଷୀ ଥିବ, ଏକ ମାୟାବୀ ଦାନବ, ତାମରିଂଦ ଶାଖାର ଖଞ୍ଜରେ ରଖାଯିବ। ସେଇ ମନ୍ତ୍ରୀ ନରସିଂହ ଏହି କଥା କବିତାରେ କହିବେ—ଦାମ, ବ୍ୟାଳ, କଟା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ। ସେଇ କଥା ଶୁଣି, କଟା ପକ୍ଷୀ ନିଜ ସ୍ଵଭାବକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଭିତରେ ପରମ ମୋକ୍ଷ ପାଇବ, ତାଙ୍କର ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାର ଶାନ୍ତ ହେବ। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଶିଖରର ନିକଟରେ ବସୁଥିବା କଳବିଙ୍କ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ଏପରି ନିଜ କଥା ଶୁଣି, ପରମ ମୋକ୍ଷ ପାଇବ। ରାଜମହଲର ଗର୍ଦ୍ଧରେ ବସୁଥିବା ମଶା ମଧ୍ୟ ଏହା କିଛି ଅବସରରେ ଶୁଣି, ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିବ। ଏହିପରି, ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଶିଖରର ଚଢ଼େଇ, ରାଜମହଲର ମଶା ଓ ଉଦ୍ୟାନର ମଣ୍ଡୁକୀ ମୋକ୍ଷ ପାଇବେ। ଏହି ସମସ୍ତ ରସ୍ସୀ, ସର୍ପ ଓ ଲଠିର ଉତ୍ପତ୍ତି କ୍ରମ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏହି ସଂସାର କେବଳ ମାୟା—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।