ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପଡନ୍ତି, ଓ ଅଜନ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନେଇଯାଆନ୍ତି; ଶିବା ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି—ତେବେ ମୋ ପରି ଏକ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ ଆଶା ଅଛି? କାଳ ମଧ୍ୟ ଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଯାଏ, ଭାଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଯାଏ; ଆକାଶ ଅନନ୍ତରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ—ମୋ ପାଇଁ କେଉଁ ଆଶା ରହିଛି? ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଏକ ଅଜଣା ଶକ୍ତି ମଜାକ କରେ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ଅଶୁଣା, ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଯାହା ମାୟାର ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ଶକ୍ତି ଅହଂକାର ରୂପେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ବସିଥାଏ, ଏବଂ ଏଠାରେ ତିନି ଲୋକରେ କେହି ମଧ୍ୟ ଏହାର ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ମୁକ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି। ଯେପରି ରବିର ସାରଥି ଦୁର୍ଗମ ପାହାଡ଼, ପଥର ଓ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଅଶକ୍ତ ଭାବେ ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ତହୀନ ଭାବେ ଉଠାଯାଏ। ଏହି ପୃଥିବୀ, ଯାହା ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ରହନ୍ତି, ଆକାଶର ଚକ୍ରଦ୍ୱାରା ଏମିତି ଘେରାଯାଇଛି, ଯେପରି ପାକା କଠାଳ ତାହାର ଛିଲ୍କାରେ ଘେରାଯାଇଥାଏ। ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବତା, ପୃଥିବୀର ମନୁଷ୍ୟ, ପାତାଳର ଦାନବ ଓ ସର୍ପ—ସମସ୍ତେ କେବଳ ଭାବନାର ଉତ୍ପାଦ, ଏବଂ ସମୟ ଅନୁସାରେ କ୍ଷୟଶୀଳ। ଏହି ଜଗତର ଶାସକମାନଙ୍କ ଆଗ୍ନିରୁ ଆକାଂକ୍ଷା ଶକ୍ତି ଅଧିକ ହୋଇ, ଅନ୍ୟାୟରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ବସନ୍ତ ଋତୁ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି, ଫୁଲର ବର୍ଷା ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ବାତାସରେ, ମନକୁ ତାର ସଠିକ ପଥରୁ ହଟାଇଦିଏ। ବଡ଼ ବିବେକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ମନ ଏକ ପ୍ରେମିକା ନୟନର ଆକର୍ଷଣରେ ଆବୃତ, ତେବେ ସେହି ବିବେକ ମଧ୍ୟ ମନକୁ ସଫା କରିପାରେ ନାହିଁ। କେବଳ ସେମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ମନ ନିଷ୍କାମତାରେ ଶୀତଳ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ କର୍ମ କରନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ହୃଦୟ କମ୍ପିତ, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ଭାବେ ସୁଖୀ। ସମୟର ଅଗ୍ନିରେ ଉଠୁଥିବା ଓ ଲୟ ହେଉଥିବା ଜୀବନ ସାଗରର ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ କିଏ ଗଣନା କରିପାରିବ? ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ବନ୍ଧି, ଜନ୍ମର ଜଙ୍ଗଲରେ ହାରାଇଯାଆନ୍ତି, ଯେପରି ମୃଗ ଦୋଷର କୁଞ୍ଚରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଆୟୁ ଏହି ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟ ହୁଏ; ବିବେକଶୀଳ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଫଳ କ'ଣ ହେବ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଆକାଶର ଡାଳରେ ତିଆରି ଝାଲର ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ। ଏହି ଲୋକେ—"ଆଜି ଉତ୍ସବ, ଏହି ଋତୁ, ଏଠି ଯାତ୍ରା, ଏମାନେ ଆତ୍ମୀୟ, ଏହା ସୁଖ, ଏହା ବିଶେଷ ଆନନ୍ଦ"—ଏମିତି କଳ୍ପନାର ଜାଲ ବୁନି, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନରେ, ଏହି ଜଗତରୁ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି। ପୁନି, ହେ ପିତା, ଏହି ସଂସାରରେ ସବୁଠୁ ଆকৰ୍ଷଣୀୟ ଓ ଚମତ୍କାର ରୂପରେ ମଧ୍ୟ, କିଛି ମଧ୍ୟ ଏମିତି ନୁହଁଁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ରାମ ପାଏ। ଶୈଶବର କଳ୍ପିତ ଖେଳ ଶେଷ ହେଲା, ଯୌବନ ଜୀବନର ମୃଗ ନାରୀମାନେ ଗୁହାରେ ବିସ୍ତାରିତ, ଶରୀର କ୍ଷୀଣ—ତେବେ କେବଳ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ। ଶରୀରର କମଳ ଯେତେବେଳେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଶୀତଲ ପ୍ରହାରରେ ମୁଞ୍ଜିଯାଏ ଓ ଜୀବନର ବଣ୍ଡିଉଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଲିଯାଏ, ସଂସାର ସରୋବର ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ। ପକ୍ୱତା ନିଶ୍ଚିତ ଆସିଲେ, ଏହି ଶରୀର ଲତା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଭାର ଓ ଦୁର୍ବଳ ସନ୍ତାନର ଦ୍ୱାରା ଅବନମିତ ହୁଏ। ତୃଷ୍ଣାର ନଦୀ ତୀବ୍ର ଧାରାରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଭାସିନେଇଯାଏ; ଏହି ସଂସାରରେ ଏହା କୌଶଳରେ ବହି, ତୃପ୍ତିର ବୃକ୍ଷର ମୂଳକୁ ଚିରିଦିଏ। ଶରୀରର ନୌକା, ଚମଡ଼ ରସି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା, ସଂସାର ସାଗରରେ ଉଠାଯାଏ; ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାମକ ମଗରମାଛ ତାହାକୁ ତଳକୁ ଟାଣିନେଇଯାନ୍ତି। ମନର ମୃଗମାନେ, ତୃଷ୍ଣାର ଲତା ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରୁଥିବା, ଇଚ୍ଛାର ବୃକ୍ଷର ଶତଶାଖାରେ ଚଢ଼ି, ଭୋଗର ଖୋଜରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କେବେ ଫଳ ପାଉନାହିଁ। ଦୁଃଖ ଓ ମୋହରୁ ଦୂରେ, ଅବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ମନ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହୁଥିବା, ଚରିତ୍ରବାନ୍ ଲୋକମାନେ ଏବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଯେଉଁମାନେ ହାତୀର ଦଳ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ସାଗର ଟପିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋ ପାଖରେ ବୀର ନୁହଁନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଟପିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠି ସତ୍ୟ ବୀର। କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ସହଜ ଓ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଦେଉଛି, କେଉଁଠି ଦେଖିଯାଏନାହିଁ; ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ମନ ଥିଲେ, ସଂସାର କେବଳ ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଶାନ୍ତି ପାଏ। ଏମିତି ଲୋକେ, ଯେଉଁମାନେ ଜଗତକୁ ଖ୍ୟାତିରେ, ଆକାଶକୁ ମହିମାରେ, ଘରକୁ ଧନରେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ଧର୍ମଶକ୍ତିରେ ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର ଧର୍ମବନ୍ଧନ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ପାହାଡ଼ର ହୃଦୟ କିମ୍ବା ହୀରା ଦୁର୍ଗର ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା କିଛି ମଧ୍ୟ, ତାକୁ ଭାଗ୍ୟ ଓ ଅଭାଗ୍ୟର ତୀବ୍ର ଶକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ପୁଅ, ଜଣା, ଧନ—ଏସବୁ ମନର ଉତ୍ପାଦ, ଯେପରି ଏକ ରସାୟନ; କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେନାହିଁ, କେବଳ ମଧୁର ବିଷ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏକ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଅକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଶରୀର ଶେଷ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଷାକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜର ଅନୁଭୂତିକୁ ସ୍ମରଣ କରେ—ଯାହା ମୂଲ୍ୟହୀନ—ତେବେ ସେ ମନରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ କାମ, ଅର୍ଥ, ଧର୍ମ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ବ୍ୟୟ କରି, ଯାହାର ଫଳ ଅତି ସ୍ୱଳ୍ପ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ, ମୟୂରପଙ୍ଖୀ ପରି ଚଞ୍ଚଳ ମନରେ, କିପରି ଏକ ଲୋକ କେବେ ଶାନ୍ତି ପାଇପାରିବ? କର୍ମର ଫଳ, ଯାହା ଉତ୍ତାଳ ନଦୀର ତରଙ୍ଗପରି ବିଭିନ୍ନ, ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ କିଛି ମିଳେନାହିଁ, ଏହା ଭାଗ୍ୟରେ ନିର୍ଭର; ଏଭଳି ଜଗତ ତାଙ୍କୁ ମଜାକ କରେ। ଏହି ଓ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ଅନେକ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭାବିଥାଏ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖସୁଖରେ ମନକୁ କ୍ଲାନ୍ତ କରିଦିଏ, ଶେଷରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ତାହାକୁ ଶୋଷିଦିଏ। ଗଛର ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏକଠା ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ଖସିଯାଏ, ସେପରି ଅବିବେକୀ ଲୋକମାନେ ଏକଠା ହୋଇ, ଅଳ୍ପ ଦିନ ପରେ କେଉଁଠି ଯାନ୍ତି କି ଜଣାନାହିଁ। ଏଠିଏଠି ଘୁରି, ଦିନ ଶେଷରେ ଘରକୁ ଫେରି, ଯଦି ଦିନ ଶିଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ସତ୍କର୍ମ ବିନା କଟେ, ଶାନ୍ତି ନିଦ୍ରା କିଏ ପାଇପାରିବ?