ଓ ରାମ, ଏହି ସତ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିଥିବା ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ, କେହି ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ନିଜସ୍ୱ ଅନୁଭବକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ—ଯେପରିକି ଏକ ମୃତଦେହକୁ କେହି ଚଳାଇପାରିବେ ନାହିଁ, ସେପରି। ଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରନ୍ତି—“ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ବ୍ରହ୍ମ”। କାରଣ, ସେ ଅଜ୍ଞାନତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଜଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଏବଂ ଜେଉଁଠାରେ ଜଗ୍ରତତା ଅଛି, ସେଠାରେ କୌଣସି “ମୁଁ ଏହି” ବୋଲି କିଛି ଅଛିନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି—“ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଶାନ୍ତ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ”—ସେ ତାଙ୍କର ଏହି ଅନୁଭବକୁ କେମିତି ଅସ୍ୱୀକାର କରିପାରିବେ? ମୋ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଯେପରିକି ସୁନାର ମଧ୍ୟରେ ସୁନାକାରି କିମ୍ବା ଗହନାର ଗୁଣ ନାହିଁ, ସେପରି “ବଶିଷ୍ଠତା” ମୋ ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନୀର ମଧ୍ୟରେ ମୂଳତଃ ପଞ୍ଚଭୂତ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନାହିଁ; ଯେପରିକି ସୁନାରେ ତରଙ୍ଗ ଓ ଏହିପରି ଧାରଣା ଅସତ୍ୟ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ କୌଣସି ସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନାହିଁ। ଭ୍ରମିତ ଲୋକ ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାରରୁ ଗଠିତ, ଜ୍ଞାନୀ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଆତ୍ମାରୁ ଗଠିତ; ଦୁହେଁ ନିଜ-ପ୍ରକୃତିକୁ କେବେ ଅସ୍ୱୀକାର କରିନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଯାହାର ଯେମିତି ପ୍ରକୃତି, ସେଠାରେ ତାହା ଅସ୍ୱୀକାର କିପରି? ଯେପରିକି କେହି କହେ—“ମୁଁ ଘଡ଼ା”—ଏହା ମୂର୍ଖତା ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଆମେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହି ଦୃଢ଼ି ଓ ଏପରି କିଛି ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ କୌଣସିଠାରେ ନାହିଁ; ଏହି ବସ୍ତୁ ଓ ଆମେ ଅସତ୍ୟ—ଆମ ପ୍ରକୃତିର କୌଣସି ଉତ୍ପତ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠି ଅଛି କେବଳ ସତ୍ୟର ପ୍ରକାଶ, ଚେତନାର ଆକାଶ, ନିର୍ମଳ, ବ୍ୟାପକ, ଶାନ୍ତ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଉଦୟଶୀଳ। ସମସ୍ତ କିଛି ସେହି ସତ୍ୟ, ଏହା ଶୂନ୍ୟତାର ଶୂନ୍ୟ ନୁହେଁ, କିଛି ନଥିବା ପରି ଅଛି; ଏହି ଚେତନା ଆକାଶରେ, ପ୍ରିୟ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ନିଜର ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଭାବେ ଚମକେ। ଯେପରିକି ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା କେତେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ—ଯଥା କେଶଗୁଡ଼ିକିମ୍ବା ଗୋଲା—ସେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଦେଖାଯାଏ। ମଣିଷ ଯେପରି ନିଜକୁ ଜାଣେ, ସେହି ଅନୁସାରେ ତାହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହିପରି ଚେତନା ଆକାଶରେ ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ କିଛି ନିଜରେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ରୂପ ଚେତନା ଦେଖେ, ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ସେଠି ଉଦୟ ହୁଏ। ଯେପରି ropes ଓ ଏପରି ବସ୍ତୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ଉଦୟ ହୋଇଛୁ; ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା, ଏହାର କି ମାନେ, ପ୍ରିୟ, କାରଣ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଧାରଣା ମାତ୍ର। ଏହି ଅନନ୍ତ ଚେତନା ଆକାଶରେ, ନିରାକାର ଓ ବ୍ୟାପକ, ଚେତନା ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଉଦୟ ଓ ଚଳନ କରେ, ଏବଂ ଏଠି ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ଚମକେ। ଯେଉଁଠି ଚେତନା ନିଜେ ropes ଓ ଏପରି ଆକାର ନେଇ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଏହା ସେହି ଅନୁଭୂତି ଅନୁସାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛି। ନିଜର ସ୍ବପ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟକୁ “ଜଗତ୍” କୁହାଯାଏ; ଏହି ଚେତନା ଆକାଶରେ ଏହା ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ ହରିଣ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା ମୃଗମରୀଚିକା ପରି। ଯେଉଁଠି ଚେତନା ଆକାଶ ଜାଗ୍ରତ, ସେଠି “ଦୃଶ୍ୟ” ବୋଲି ନାମ ଦିଆଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଏହା ସୁପ୍ତ, ସେଠି ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସାରେ “ମୋକ୍ଷ” ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁପ୍ତ ନୁହେଁ, କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗ୍ରତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ଚେତନା ଆକାଶକୁ ହିଁ ଜଗତ୍ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟିର ମହିମା, ଓ ସୃଷ୍ଟିର ମହିମା ହେଉଛି ମୋକ୍ଷ; ଏହି ଦୁଇ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସମାନାର୍ଥ ପଦ ପରି। ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ, “ଜଗତ୍” ନାମକ ରୂପ ନିଜର ସ୍ବଭାବକୁ ଦେଖେ, ଯେପରି ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ଚକ୍ଷୁ କେଶ କିମ୍ବା ଧୂଳି ଦେଖେ। ଏଠାରେ କିଛି କେଶଗୁଡ଼ିକିମ୍ବା ଗୋଲା ନାହିଁ; ଏହି ଦୃଷ୍ୟ ଏପରି ଅଛି। ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା କିଛି ଅଛିନାହିଁ; ଏହିପରି ଚେତନା ଆକାଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସମସ୍ତ ଠାରେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଅନୁଭୂତି ଅନୁସାରେ ଅଛି; ଏଠି କୌଣସି ଅନୁଭୂତି ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନାହିଁ। ଏହା ଶାନ୍ତ, ନିତ୍ୟ, ବ୍ୟାପକ; ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ବସ—ଏହି ଉପଦେଶ। ଏହି ମହାଚେତନାର ରୂପ ଏକ ପାହାଡ଼ ଗୁହା ପରି ଘନ, ଶାନ୍ତ ଓ ଆକାଶ ପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ। କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟରେ ନାହିଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିତ୍ୱ; ଯାହା ଅଛି, ସେହି ଉତ୍ତମ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏବେ, ରାଘବବଂଶୀ, ରସୀ, ସର୍ପ ଓ ଘଡ଼ା ଆଦିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଯମର ଦୂତମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଯମ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ—ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବେ ଓ ନିଜର କଥା ଶୁଣିବେ, ସେତେବେଳେ ରସୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବେ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। କେଉଁଠି, କେବେ ଓ କିପରି ସେମାନେ ତୁମ ମୁଖରୁ ନିଜର କଥା ଶୁଣିବେ, ହେ ପ୍ରଭୁ? କିଏ ଏହି କଥାର ଅନୁକ୍ରମ ଶୁଣିବ? କଶ୍ମୀରର ବିଶାଳ ପଦ୍ମସର ତଟରେ, ମାର୍ଷ ଭୂମିରେ, ସେମାନେ ପୁନଃପୁନି ମାଛର ଜନ୍ମ ଅନୁଭବ କରିବେ। ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କାମନାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ସମୟରେ ସେମାନେ ବିଲୟକୁ ପହଞ୍ଚିବେ; ସେଠାରେ, ପଦ୍ମସରରେ, ସେମାନେ ହଂସ ହେଇଯିବେ। ସେଠାରେ, ଜଳପଦ୍ମ ମାଳା, ପଦ୍ମଗୁଛ, ଏବଂ ଶେବଳା ଲତା ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ତରଙ୍ଗ ଗୁଡ଼ିକ ଚୁମ୍ବନ କରି ଘୁରୁଛି— ଧଳା ଜଳପଦ୍ମର ଝୁଲା ଶଯ୍ୟା, ନୀଳ ପଦ୍ମର ଲତା, ତୁଷାରବିନ୍ଦୁର ମେଘ ରେଖା ଓ ଶୀତଳ ଘୁରୁଥିବା ବାତାବରଣରେ— ପୃଥିବୀର ଭୂଷଣମାନେ ସେଇ ସରୋବର ଓ ଜଳର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଖେଳି, ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବେ। ସେମାନେ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରି, ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବେ; ଯେପରିକି ରଜସ୍, ସତ୍ତ୍ୱ, ତମସ୍ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଅଲଗା ହୁଏ। କଶ୍ମୀର ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର ହେବ, ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଯାହାର ନାମ ଅଧିଷ୍ଠାନ।