ଓ ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପଚାରିବାକୁ ଚାହେଁ—କଣ ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ କଣ ସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ? ଏହି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମେ ଯଥାର୍ଥ ବୁଝିପାରିବାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବି। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କେବଳ ଯଥାର୍ଥ ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ରହିଯାଏ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ଆମେ ସେହି ସତ୍ୟ ହେଉ। କିନ୍ତୁ ଦୋରି ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ, ଯେଉଁମାନେ ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ କହୁଛ, ସେମାନେ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଯେପରି ଦୋରି ଓ ଏହା ପରି ଜିନିଷମାନେ ଏଠାରେ ମାୟାର ଉତ୍ପାଦ ପରି ପ୍ରକଟ ହୋଇଥାନ୍ତି—ଅସତ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ପାଣି ଦେଖିବା ପରି— ଏଭଳି ଆମେ, ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅସତ୍ୟ; ଆମେ ଚଳିଛୁ, କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ସେସବୁ କେବଳ ଭ୍ରମ ଅଟେ। ତୁମର ଆତ୍ମବୋଧ କେବଳ କଳ୍ପିତ, ମୋର ଆତ୍ମବୋଧ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପିତ; ଏହା ଅନୁଭୂତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଅସତ୍ୟ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବା ପରି। ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏକ ବନ୍ଧୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲା, ତଥାପି ସେ ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଏବଂ 'ସେ ମରିଗଲା' ବୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି। ଏପରି ଆଲୋଚନା କେବଳ ମୂଢ଼ମନ୍ଥନର ଅଂଶ; ଏହା ଜ୍ଞାନ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ—ସକ୍ଷାତ୍କାର କେବେ ବି ଅସ୍ୱୀକୃତ ହୁଏନାହିଁ। ଯାହା ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଅନୁଭୂତି ରୂପେ ଗଢ଼ିଯାଏ, କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ବା ପୁନଃପୁନି ଅଭ୍ୟାସ ଛଡ଼ା, ସେ ଜ୍ଞାନ କେବେ ବି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ କହନ୍ତି, 'ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅସତ୍ୟ; କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ୟ'—ମୂଢ଼ମନ୍ଥନମାନେ ସେଉଁଠି ହସନ୍ତି, ଯେପରି ପାଗଳମାନେ ଅନ୍ୟ ପାଗଳ ଉପରେ ହସନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଏକତା ହୋଇପାରିବ? ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଓ ଦୃଷ୍ଟିମାନ, ଛାୟା ଓ ଆଲୋକ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଏକତା ହୁଏନାହିଁ। ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ ବା ଅଜ୍ଞାନୀ ସିଧାସଳଖ ଅନୁଭୂତିକୁ ଅସ୍ୱୀକୃତ କରିପାରିବେନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ମୃତଦେହକୁ ଚଳାଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିହେବ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ କୁହିପାରିବେ, 'ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମ'; କାରଣ ସେ ଅଜ୍ଞାନ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସତ୍ୟକୁ ସକ୍ଷାତ୍କାର କରିଛନ୍ତି। ଓ ରାମ, ଏହି କଥା କେବଳ ଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଜାଗୃତ ପୁରୁଷ ପାଇଁ, 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି କିଛି ଅଛିନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଅନୁଭୂତି କରିଛନ୍ତି ଯେ, 'ଏହି ହେଉଛି ପରମ ଶାନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ'—ସେ କିପରି ନିଜ ଅନୁଭୂତିକୁ ଅସ୍ୱୀକୃତ କରିପାରିବେ? ପରମ ବ୍ୟତୀତ ମୋରେ କିଛି ନାହିଁ; ଯେପରି ସୁନାରେ ସୁନାକାର ବା ଗହନା ଗୁଣ ନାହିଁ, ସେପରି 'ବଶିଷ୍ଠତ୍ୱ' ମୋ ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟରେ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ପଞ୍ଚଭୂତ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନାହିଁ; ସୁନାରେ ତରଙ୍ଗ ଓ ଏହାପରି ଧାରଣା ଯଥାର୍ଥ ନୁହେଁ, ଏହିପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ପାଖରେ ଯଥାର୍ଥତା ନାହିଁ। ମୂଢ଼ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଜ୍ଞାନୀ ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱରୂପରୁ ଗଢ଼ିଯାଇଛନ୍ତି; ଦୁହେଁ ନିଜ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ସ୍ୱଭାବକୁ କେବେ ଅସ୍ୱୀକୃତ କରୁନାହାନ୍ତି। ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ୱୀକୃତି କିପରି ଆସିପାରିବ? ଏକ ମଣିଷ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଘଡ଼'—ଏହା ପାଗଳପଣ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ନା ଆମେ ସତ୍ୟ, ନା ଦୋରି ଓ ଏହାପରି କିଛି ସତ୍ୟ; ଏମାନେ ଓ ଆମେ ଅସତ୍ୟ—ଆମର କୌଣସି ମୂଳ ନାହିଁ। ନିର୍ମଳ ତତ୍ତ୍ୱବୋଧ, ଚେତନାର ଆକାଶ, ନିର୍ମଳ, ସମସ୍ତତ୍ର ବ୍ୟାପି, ଶାନ୍ତ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଉଦୟ ଯୁକ୍ତ—ଏହି ଏକମାତ୍ର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଟେ। ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହି ସତ୍ୟ; ଏହା ଶୂନ୍ୟତାର ଶୂନ୍ୟତା ନୁହେଁ, କିଛି ନଥିବା ପରି ଅବିରତ ବସିଛି; ଏହି ଚେତନା ଆକାଶରେ, ପ୍ରିୟ ରାମ, ଏହି ଜ୍ଞାନବୋଧ ନିଜ ଅଭିଭାସ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟିବିକାର ଥିବା ଲୋକର ଚକ୍ଷୁରେ ଲୋମ ବା ଗୋଲା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ଚେତନାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ମଣିଷ ନିଜକୁ ଯେପରି ଜାଣେ, ସେପରି ଏକ ମହୁର୍ତ୍ତରେ ଅନୁଭୂତି କରେ; ଏହିପରି, ଚେତନା ଆକାଶରେ ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ, କିଛି ଯଥାର୍ଥ ସତ୍ୟ ବା ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଚେତନା ଯେଉଁ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେଠି ସେଠି ଏହା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ। ଦୋରି ଓ ଏହାପରି ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଆମେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛୁ; ଏହା ସତ୍ୟ କି ଅସତ୍ୟ, ଏଥିରେ କଣ ମାନେ, କାରଣ ଏମାନେ କେବଳ ଧାରଣା ଅଟେ। ଏହି ଅନନ୍ତ ଚେତନା ଆକାଶରେ, ସମସ୍ତତ୍ର ବ୍ୟାପି ଓ ନିରାକାର, ଚେତନା ଇଚ୍ଛାମତେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଗତି କରେ, ଏବଂ ସେଠି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଚେତନା ଦୋରି ଓ ଏହାପରି ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେଠି ସେ ଅନୁଭୂତ ରୂପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାପି ଅଛି। ନିଜ ସ୍ୱପ୍ନର ଦୃଶ୍ୟକୁ 'ବିଶ୍ୱ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଚେତନା ଆକାଶରେ ଏହାର ରୂପ ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ ହରିଣ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପାଣି ପରି। ଯେଉଁଠି ଚେତନା ଆକାଶ ଜାଗୃତ, ସେଠି 'ଦୃଶ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଏହା ସୁପ୍ତ, ସେଠି 'ମୋକ୍ଷ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଚେତନା ଆକାଶ କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁପ୍ତ, କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗୃତ ନୁହେଁ; ଏହି ଆକାଶକୁ ବିଶ୍ୱ ଭାବେ ଅନୁଭୂତ କରାଯାଏ। ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟିର ମହିମା, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ମହିମା ହେଉଛି ମୋକ୍ଷ; ଏହି ଦୁଇ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ଯେପରି ପର୍ୟାୟବାଚୀ ଶବ୍ଦ। ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ, 'ବିଶ୍ୱ' ବୋଲି ଯାହା ରୂପ, ସେ ନିଜକୁ ନିଜେ ଦେଖେ, ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ରୋଗୀ ଲୋମ ବା ଧୁଳି ଦେଖେ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଲୋମ ଗୋଲା ନାହିଁ; ଏହି ଦୃଷ୍ୟ ଏପରି ରହିଯାଏ। ଏହା କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ, କିଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଚେତନା ଆକାଶ ନିର୍ମିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତଠାରେ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଅନୁଭୂତି ରୂପେ ଅଛି; ଏଠାରେ କୌଣସି ଅନୁଭୂତିବିହୀନ ଜିନିଷ ନାହିଁ। ଏହି ଶାନ୍ତ, ସଦା ବ୍ୟାପି, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଅଟେ; ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ଅବିଚଳ ରୁହ।