ଓ ରାମ, ଏକ ସମୟରେ ଯେଉଁ ଅଧିପତି ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇଥିଲେ, ସେଇ ଶକ୍ତି ଏବେ କେଉଁଠି? ଏବେ ତ ସେ ଏକ ମାଛର ଆକୃତିରେ, ଜଳର ତାପ ଓ ଅପବିତ୍ରତାରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ସାହସ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ଭୟଭୀତ କରିଦେଇଥିଲା, ସେଉଁଠି ଏବେ ଏକ ଛୋଟ ଦାସ, ଜନପଦପତି କିମ୍ବା ଅପେକ୍ଷାକୃତ ରାଜା ଭାବେ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥା କେଉଁଠି? ଏହି ଭଳି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ମନେ ପଡ଼େ—ଏକ ନିରହଙ୍କାର ଚେତନାର ଶିଳା, ଯେଉଁଠି ଅହଂକାରର ମିଥ୍ୟା କଳ୍ପନା ଉପଜି ଆସେ, ଦୁଇଁଟି ଅବସ୍ଥା କେତେ ଭିନ୍ନ! ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଜୀବନ ଏକ ଘନ ଲତା ପରି, ଯାହାର ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ସମସ୍ତଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ, ଏହା ଅହଂକାରର ଅଙ୍କୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ତେଣୁ, ରାମ, ଏହି ଅହଂକାରକୁ ମନରୁ ସତର୍କତାର ସହିତ ଦୂର କର; "ମୁଁ ଏହି" ବୋଧକୁ ମିଟାଇ ଦେ, ତାହାଲେ ତୁମେ ଆନନ୍ଦିତ ହେବ। ଶାଶ୍ୱତ ସତ୍ୟର ଚନ୍ଦ୍ରବଦଳ, ଶୀତଳ ଓ ଅମୃତମୟ, ଅହଂକାରର ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଛି, ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ। ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ ଓ ମୋହ—ଏହି ତିନି ରାକ୍ଷସ, ଅହଂକାରର ପିଶାଚ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସିତ, ଅସତ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। କାଶ୍ମୀରର ବିଶାଳ ପଦ୍ମସରୋବରର କୂଳେ, ଏଠି ଏଉଁ ମାଛମାନେ ନିର୍ମଳ ଜଳବିଳ୍ବର ନବପ୍ରସୂନରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି। ଏଠି ଅସତ୍ୟର କୌଣସି ସତ୍ତା ନାହିଁ; ଏବଂ ସତ୍ୟର କୌଣସି ଅସତ୍ତା ନାହିଁ। କହ, ଏହି ଅସତ୍ୟ କିପରି ସତ୍ୟ ହେଇପାରିବ? ଏହି ନିଶ୍ଚିତ, ବଳଶାଳୀ ଏକ, ଅସତ୍ୟ କେବେ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। କେବଳ ବେଳେବେଳେ ଏହା ବଡ଼ କିମ୍ବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବେ ଥାଏ ନାହିଁ। କହ, କେଉଁଠି ଅସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ କେଉଁଠି ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ? ଏହି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ବୁଝେଇଦେବି। କେବଳ ସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଅଛି, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମେ ଏମିତି ଅଛୁ। କିନ୍ତୁ ଦୈଖିକ ରସ୍ସି ଓ ଏହାଦି ଅସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖ, ଏହା ମାୟାର ଖେଳ। ଯେପରି ରସ୍ସି ଓ ଏହାଦି ଏଠାରେ ମାୟାର ରଚନା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ—ଅସତ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ, ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ଜଳ ପରି—ତେଣୁ ଏଭଳି ଆମେ, ଦେବ, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅସତ୍ୟ ଅଛୁ; ଆମର ଚଳନ ଓ କ୍ରିୟା କେବଳ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ତୁମର ଆତ୍ମବୋଧ କେବଳ କଳ୍ପନା, ମୋର ଆତ୍ମବୋଧ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପିତ; ଏହା ଅନୁଭବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଅସତ୍ୟ, ସ୍ବପ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇବା ପରି। ଯେପରି ଏକ ସ୍ବପ୍ନରେ ବନ୍ଧୁ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ, ଅନୁଭବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅସତ୍ୟ, ଏବଂ "ସେ ମୃତ" ବୋଧ ଉପଜେ—ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଏମିତି। ଏହି ପ୍ରକାର ଆଲୋଚନା କେବଳ ମୋହିତମନ୍ଦେର; ଏହା ଆଲୋକିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦୂର ହୁଏ—ସାକ୍ଷାତ୍କାର କେବେ ଅସ୍ୱୀକୃତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେ ନିଶ୍ଚୟ ମନରେ ଗଢ଼ିଯାଏ, ତାହା କେବେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ ନାହିଁ, କୌଣସି ସମୟରେ, କୌଣସି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ। ଯେଉଁଠି କେହି କହେ, "ଏହି ସଂସାର ଅସତ୍ୟ; ବ୍ରହ୍ମା ମାତ୍ର ସତ୍ୟ", ସେଉଁଠି ମୂଢ଼ମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉପହାସ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ପାଗଳ ଅନ୍ୟ ପାଗଳକୁ ହସେ। ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଏକତା? ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଓ ଦୃଷ୍ଟିମାନ, ଛାୟା ଓ ଆଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ନାହିଁ। ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ, ସାକ୍ଷାତ୍କାରକୁ ଅସ୍ୱୀକୃତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଶବ କେବେ ଚାଲିପାରିବ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀ କହିପାରିବ, "ଏହି ସଂସାର ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମା," କାରଣ ସେ ଅଜ୍ଞାନ ଉତ୍କ୍ରମ କରି ସତ୍ୟକୁ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରିଛନ୍ତି। ଏହି କଥା କେବଳ ଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚମକେ; ଯେ ଜାଗିଛି, ସେ ପାଇଁ "ମୁଁ ଏହି" ବୋଧ କୌଣସି ଅଛି ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀ, "ଏହିଅଟେ ଶାନ୍ତ ଓ ପରମ ବ୍ରହ୍ମା" ବୋଧକୁ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରି, କେମିତି ତାଙ୍କର ଅନୁଭବକୁ ଅସ୍ୱୀକୃତ କରିପାରିବେ? ପରମ ବ୍ୟତୀତ ମୋର ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଯେପରି ସୁନାରେ ସୁନାରି କିମ୍ବା ଗହନାର ଗୁଣ ନାହିଁ, ଏମିତି "ବଶିଷ୍ଠତା" ମୋରେ ନାହିଁ। ପଞ୍ଚଭୂତ ବ୍ୟତୀତ, ମୋହିତରେ କିଛି ନାହିଁ; ଯେପରି ସୁନାରେ ତରଙ୍ଗ ଓ ଏହାଦିର ଧାରଣା ଅସତ୍ୟ, ଏମିତି ଅଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ କୌଣସି ସତ୍ୟ ନାହିଁ। ମୋହିତ ଅହଂକାରର ମିଥ୍ୟା ରୂପରେ ତିଆରି, ଜ୍ଞାନୀ ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମାରେ ଗଠିତ; ଦୁଇଁଜଣ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବର କେବେ ଅସ୍ୱୀକୃତି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରୂପରେ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଅସ୍ୱୀକୃତି କେମିତି? "ମୁଁ ଘଡ଼ା" ବୋଲି କହିବା ପାଗଳପନି ଅଟେ। ତେଣୁ, ଆମେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହି ରସ୍ସି ଓ ଏହାଦି କୌଣସିଠି ନାହିଁ; ଏହି ଓ ଆମେ ଅସତ୍ୟ—ଆମ ପ୍ରକୃତିର କୌଣସି ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ। କେବଳ ଶୁଭ୍ର ଚେତନା, ସତ୍ୟର ଶୂନ୍ୟ, ଅଲୋପ, ନିର୍ମଳ, ସମସ୍ତବ୍ୟାପୀ, ଶାନ୍ତ ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଉଦୟ ଅଛି। ସମସ୍ତେ ସେଇ ସତ୍ୟ, ଏବଂ ସେ ଶୂନ୍ୟତାର ଅଭାବରେ ଅଛି, କିଛି ନାହିଁ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏହି ଚେତନା ଆକାଶରେ, ଓ ପ୍ରିୟ, ଏହି ଅନୁଭୂତିମାନେ ନିଜର ଅଭିଭାସ ପରି ଚମକନ୍ତି। ଯେପରି ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ଚକ୍ଷୁର ଦୃଷ୍ଟିରେ କେବଳ ରେଶା, ଗୋଲକ ଦେଖାଯାଏ, ଏମିତି ଏହି ସୃଷ୍ଟିମାନେ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ। ମନେ ଯେପରି ନିଜକୁ ଜାଣେ, ଏକ କ୍ଷଣରେ ତାହିଁ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହିପରି ଚେତନା ଆକାଶରେ ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି କିଛି ଏଠିକି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, କି ଅସତ୍ୟ; ଯେଉଁ ରୂପ ଚେତନା ଦେଖେ, ସେଇ ନିଶ୍ଚିତ ଉପଜେ। ଯେପରି ରସ୍ସି ଓ ଏହାଦି ଦେଖାଯାଏ, ଏମିତି ଆମେ ଉପଜିଛୁ; ସତ୍ୟ କି ଅସତ୍ୟ, ତାହାର କି ମତଲବ, ପ୍ରିୟ, କାରଣ ଏହା ମାତ୍ର ଧାରଣା। ଏହି ଅନନ୍ତ ଚେତନା ଆକାଶରେ, ସମସ୍ତବ୍ୟାପୀ ଓ ନିରାକାର, ଚେତନା ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଉପଜେ ଓ ଚଳିଥାଏ, ଏବଂ ସେଠି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଚମକେ। ଯେଉଁଠି ଚେତନା ନିଜେ ରସ୍ସି ଓ ଏହାଦି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ସେ ଏହି ରୂପର ଅନୁଭବ ଅନୁସାରେ ଉପସ୍ଥିତ।