ଏହିପରି ଏକ ଦୁଃଖମୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା—ବୈବସ୍ୱତଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନେ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳୁଥିବା ଭୂମିରେ ରଖାଯାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଉପରେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପର ଛାୟା। ସେଠାରେ ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ପତ୍ନୀ ଓ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେଉଁପରି ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଯାଉଥିବା ଗଛର ଶାଖା-ପତ୍ର ଭଳି ସେମାନେ ଦହିଯାଉଛନ୍ତି। ନିଜ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପୁନି ପୁନି ଏହିପରି ଦୁଃଖମୟ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ—କେବେ ଜଲ୍ଲାଦ, କେବେ ଶିକାରୀ, କିମ୍ବା ରାଜସ୍ୱ ସେବକ ଭାବେ। ଏହି ଜନ୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ସେମାନେ ସୁହ୍ମାମାନେ ମଧ୍ୟରେ କାକ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ପରେ ଗୃଧ୍ର ଓ ତାପରେ ଅଞ୍ଚ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ଯେଉଁମାନେ ବାଙ୍କା ଥିଲା, ସେମାନେ ଟ୍ରିଗର୍ତ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୃତଦେହ ଭାବେ, ବର୍ବରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଛାଗ ଭାବେ, ଓ ମଗଧମାନେ ମଧ୍ୟରେ କୀଟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଏକ ଅବାକ କରିଦେଉଥିବା ଶୃଙ୍ଖଳା ଚାଲିଥାଏ; ଆଜି କାଶ୍ମୀରର ଜଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ କେତେକ ମଣିଷ ମାଛ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ହେ ରାମ। ସେମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଉଛନ୍ତି, କାଦି ଓ ମୂଳର ମଧ୍ୟରେ ଅଟକି ଅଛନ୍ତି—ନ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ନ ଜୀବନ; ପଚିଯାଇଥିବା ଶାଉଳ ଭଳି ଅଳସ୍ୟ ଓ ଦୁର୍ବଳ। ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରି ସେମାନେ ପୁନିପୁନି ଉଠି ଓ ଲୁଚିଯାନ୍ତି, ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି। ପ୍ରବୃତ୍ତିର ବାତାସରେ ବହି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସେମାନେ ଭବସାଗରକୁ ପହଁଚିଛନ୍ତି, ଶର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଦେହ ଧାରଣ କରି; ଏଯାଁ ମଧ୍ୟ ହେ ରାମ, ସେମାନେ ଶାନ୍ତି ପାଇନାହାନ୍ତି—ପ୍ରବୃତ୍ତିର ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖ, ଏହା କେତେ ଅପାର! ଅବିବେକ ପଛରେ ପଡି ମନ ନିଜ ଖେଳରେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବନ୍ଧିଯାଏ, ଏହି ଅନନ୍ତ କ୍ଳେଶ ଆଣିଦିଏ। ଏଠାରେ ଏହି ଚିନ୍ତା ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ—ଯେଉଁ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଦେବତା-ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ବିନଶ୍ଟ କରିଥିଲା, ଏବେ ସେଇ ମଣିଷ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ମାଛ ଭାବେ ଅଛି। ଯେଉଁ ସାହସ ଦେବତାଙ୍କ ଦଳକୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲା, ସେଇ ଏବେ ଛୋଟ ଦାସ, ଜାତିପତି କିମ୍ବା କ୍ଷୁଦ୍ର ରାଜା ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ଏହି ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି ନିଜର ଉଚ୍ଚ ଚେତନାର ଧୃଡ଼ତା କେଉଁଠି? ଏବଂ ଏହି ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାର ଭାବନା କେଉଁଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି? ସଂସାର ରୂପୀ ଘନ ଲତା ଏହି ଅହଂକାର ରୂପୀ ଅଙ୍କୁରରୁ ବିକଶିତ ହୋଇ ସବୁଠାରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ହେ ରାମ, ଏହି ଅହଂକାରକୁ ସଚେଷ୍ଟ ହୋଇ ଅନ୍ତରରୁ ଦୂର କର; 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଧକୁ ମିଟାଇ ଶାନ୍ତିରେ ରୁହ। ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଶିତଳ, ଅମୃତମୟ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ଅହଂକାରର ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ, ମୋହ—ଏହି ତିନି ଦାନବ ଅହଂକାର ରକ୍ଷସ୍ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଯାଉଛି, ଏମିତି ଅସତ୍ୟ ଅଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ଏହା ମାୟାର ଶକ୍ତି। ଆଜି କାଶ୍ମୀରର ବଡ଼ ପଦ୍ମସର ତୀରେ ମାଛମାନେ ନରମ ଜଳଉଦ୍ଭିଦର ଅଙ୍କୁର ଉପରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି, ହେ ରାମ। ଏଠାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପସ୍ଥାପିତ—ଅସତ୍ୟର କୌଣସି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ସତ୍ୟର କୌଣସି ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ମୋତେ କୁହ, ଏହି ଅସତ୍ୟ କିପରି ସତ୍ୟ ହୋଇଯିବ? ଏହି ଭାବେ ଅସତ୍ୟ କେଉଁଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? କେବେ କେବେ ଏହା ବଡ଼ କିମ୍ବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟର ଅନୁଭୂତି କେବେ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଏ—ଅସତ୍ୟ କଣ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ? ସତ୍ୟ କଣ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ? ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ ବୁଝେଇବି। କେବଳ ସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ; ଆମେ ସେହି ସତ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ରସ୍ସୀ ଓ ଏହା ପରି ସବୁ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସେମାନେ ଅଛି ବୋଲି କୁହ। ରସ୍ସୀ ଓ ଏହା ଭଳି ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷ ମାୟାର ଶୃଷ୍ଟି ଭଳି ଏଠାରେ ରହିଛି, ମୃଗମରୀଚିକାର ଜଳ ଭଳି। ତେଣୁ ଆମେ, ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅସ୍ତିତ୍ୱ; ଚଳାଚଳ କରୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ଏହା ସବୁ ମାତ୍ର ଦୃଶ୍ୟ। ତୁମର 'ମୁଁ' ବୋଧ କେବଳ ଭାବନା, ମୋର 'ମୁଁ' ବୋଧ ମଧ୍ୟ ଭାବନା; ଅନୁଭୂତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅସତ୍ୟ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି। ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜ ବନ୍ଧୁ ମରିଯାଏ, ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅସତ୍ୟ; ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଏମିତି। ଏପରି କଥା କେବଳ ମୂଢ଼ମନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ; ଏହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏନାହିଁ। ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭ୍ରମ ଦୂର ହୁଏ—ସାକ୍ଷାତ୍କାର କେବେ ଅସ୍ୱୀକୃତ ହୁଏନାହିଁ। ଯେ ନିଜ ମନରେ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ରଖିଛି, ତାହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, କୌଣସି ସମୟରେ, କୌଣସି ଲୋକ ପାଇଁ। ଯେଉଁମାନେ କୁହନ୍ତି, 'ଏହି ସଂସାର ଅସତ୍ୟ; ବ୍ରହ୍ମା ମାତ୍ର ସତ୍ୟ,' ସେମାନେ ମୂଢ଼ମନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହସ୍ୟାସ୍ପଦ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ପାଗଳ ଅନ୍ୟ ପାଗଳକୁ ହସି ଉଡ଼ାଏ। ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ଏକତା? ଅନ୍ଧ ଓ ଦୃଷ୍ଟିମାନ, ଛାୟା ଓ ରୋଶି—ଏମିତି ଏକତା କେବେ ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଅଛି, ସେଠି ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ କେବେ ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକୃତ କରିପାରିବେନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ମୃତଦେହକୁ ଚଲାଇପାରିବେନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀ କୁହିପାରିବେ, 'ଏହି ସଂସାର ସବୁ ବ୍ରହ୍ମା,' କାରଣ ସେ ଅଜ୍ଞାନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସତ୍ୟର ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରିଛନ୍ତି। ଏହି କଥା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ଜାଗ୍ରତ; ଜାଗ୍ରତଙ୍କ ପାଇଁ 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଧ କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ରହେନାହିଁ। ଜେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରିଛନ୍ତି—'ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିର ରୂପ'—ସେ କେମିତି ନିଜ ଅନୁଭୂତିକୁ ଅସ୍ୱୀକୃତ କରିପାରିବେ? ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ୟତୀତ ମୋର ମଧ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଯେପରି ସୁନାରେ କଣସି ଗହନା କିମ୍ବା ସୁନାକାର ଗୁଣ ନାହିଁ, ସେପରି ମୋ ମଧ୍ୟରେ 'ବଶିଷ୍ଠତ୍ୱ' ନାହିଁ।