ଏହି ସଂସାରରେ ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ତଃକରଣ ଯଦି ସଂସ୍କାର ଓ ଆଶୟର ଗଠନା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧାହୋଇ ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷିତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏକ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ବି ହରାଇପାରିବେ। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ସବୁବେଳେ 'ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର, ସେଉଁ ହେଉଛି, ଏହା ସେଉଁଠି' ଭାବିଥାଏ, ସେ ଦୁଃଖର ପାତ୍ର ହୁଏ, ଯେପରି ଶାଗର ସମସ୍ତ ଜଳକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜକୁ କେବଳ ଏତିକି ଭାବି ସୀମିତ କରିଦିଏ ଓ ନିଜକୁ ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ କରେ, ସେ ଜଣେ ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଦା ଦୁଃଖର ଶିର୍ଷରେ ପହଁଚିଯାଏ। ଅନନ୍ତ ଓ ଅପରିମିତ ଆତ୍ମାକୁ ଯେଉଁଠି କେହି ନିଜ ଭାବନାରେ ସୀମିତ କରିଦିଏ, ସେଉଁଠି ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିଦିଏ। ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଆତ୍ମା ଛଡ଼ା ଯେଉଁ କିଛି ବସ୍ତୁକୁ ଅଧିଗମ୍ୟ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ, ସେହି ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ସାଧାରଣ ଆସକ୍ତି ଅନେକ ଦୁଃଖର କାରଣ ଓ ସାଧାରଣ ଅନାସକ୍ତି ସର୍ବତ୍ର ସୁଖର ମୂଳ, ସେମାନେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତଃସ୍ଥିତି ପ୍ରତି ଅବଜ୍ଞା ରହିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ଆଶା ଓ ଅଭିଲାଷାର ବନ୍ଧନକୁ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବୁନାହିଁ, ଯେପରି ବାୟୁ ମାଛିକୁ ଦଳିପାରେ ନାହିଁ। ଜୀବ ନିଜ ଅନ୍ତଃସଂସ୍କାର ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ହେଲେ ହରାଯାଏ; ନହେଲେ ଏକ ମାଛି ମଧ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପାହାଡ଼ ପରି ଅଚଳ ହୋଇଥାନ୍ତା। ଯେଉଁଠି ଦୃଷ୍ଟି ଅଛି, ସେଠି ଦୁର୍ବଳତା ଆସେ; ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ଥାଏ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ, ଅନସ୍ତିତ୍ୱରେ ନୁହେଁ। ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଅନ୍ତଃସଂସ୍କାରକୁ ଧରି ରହିଥାଏ, 'ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର' ଭାବିଥାଏ; ଯେପରି ବନ୍ଧନ ମନକୁ ଢାଳିଦିଏ, ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ସେପରି ଆଚରଣ କର। ଯେଉଁ କିଛି ଦୁଃଖ ଓ ସ୍ଥିତି-ଅସ୍ଥିତି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ତୃଷ୍ଣାର ଲତାର ତିକ୍ତ ଓ ମଧୁର ପୁଷ୍ପ। ଏହି ଜଗତ ଅନ୍ତଃସଂସ୍କାରର ସୂତ୍ରରେ ବନ୍ଧା ଘୂରୁଛି; ଏହି ସଂସ୍କାର ବଢ଼ିଗଲେ ଦୁଃଖ ଦିଏ, ଧ୍ୱଂସ ହେଲେ ସୁଖ ଦିଏ। ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଶିକ୍ଷିତ, ଉଚ୍ଚ ବଂଶଜ୍ୟ ଓ ମହାନ୍ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତୃଷ୍ଣାରେ ବନ୍ଧିଯାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ସିଂହ ଶୃଙ୍ଖଳ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧାଯାଏ। ଏହି ଦେହ ରୂପୀ ବୃକ୍ଷରେ ବସିଥିବା ଏବଂ ହୃଦୟ ଗୃହରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ଜୀବ ପାଇଁ ମନରେ ଚଞ୍ଚଳ ବାୟୁ ସଦୃଶ ତୃଷ୍ଣାର ଜାଲ ବିଛିତିଏ। ଏହି ସଂସ୍କାରରେ ପୀଡିତ ଜଗତ ନିୟତି ଦ୍ୱାରା ଟାଣିଯାଉଛି, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ଚିଢ଼ିଆ ଅଶକ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି। ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଯୁଦ୍ଧର ଭାର ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ; ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶତ୍ରୁ, ଯାହା ହେଉଛି ମନର ସଂସ୍କାର ଓ ତାହାର ବିକାର, ତାହାକୁ ମୁହଁ ଦେଉ। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥିତି ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ମଧ୍ୟର ନାୟକମାନେ—ଅସ୍ତ୍ର, ଶାସ୍ତ୍ର, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର—ତୁମକୁ ଜୟ କରିପାରିବେନାହିଁ। ଏହି ସଂସ୍କାର ଦୃଢ଼ ହେଲେ ଏହିମାନେ ରସ୍ସି ଓ ସର୍ପଦଣ୍ଡ ସଦୃଶ ହୋଇ ମନର ଅହଂକାର ଆଶ୍ରୟକୁ ବନ୍ଧିବେ। ଯଦି ଶମ୍ବର ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିତ ଯନ୍ତ୍ରମୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏହି ସଂସ୍କାରକୁ ଧରିପାରିବେନାହିଁ, ତେବେ ସେମାନେ ଅଜୟ ହେଇଯିବେ। ତେଣୁ ବିବେକ ଯୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ସେହି ଅମରମାନେକୁ ଜାଗ୍ରତ କର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହିମାନେ ସଂସ୍କାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନାହିଁ। ତାପରେ ଯେଉଁମାନେ ଚିନ୍ତାରେ ବନ୍ଧା, ସେମାନେ ନଶ୍ୱର ହେବେ; ଏହି ଜଗତରେ ତୃଷ୍ଣାର ଆଶାରେ ବନ୍ଧା ଥିବା କେହି ଦୁର୍ବଳ ନୁହେଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ସମ ଓ ବିଷମ ଭାବରେ ନିଜ ନିଜ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ରହିଛି, ଏବଂ ଏହା ଶାଗରର ତରଙ୍ଗମାଳା ପରି ଚଞ୍ଚଳ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ଏହି ସଂସ୍କାରକୁ ଚିକିତ୍ସା କରି ଶେଷ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ହସ୍ତେ ହସ୍ତେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କମଳର ସୁଗନ୍ଧ ନେଇ, ଜଣେ ବନର ପବନ ମାଳା ନେଇଯିବା ପରି। ଅନେକ ଦିନ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନିବାସରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ, ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷୀ ଅଚଳ କମଳରେ ବସିଥାଏ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ଶୁଭ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଯାହା ଆତ୍ମାର ଉଦୟ ଆଣିଥାଏ, ସେମାନେ ବିଗ୍ରହ ସମୟର ମେଘ ଗର୍ଜନା ପରି ଡମ୍ବ ରବ କଲେ। ତାପରେ, ପାତାଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦାନବମାନେ ସହିତ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୀର୍ଘ ଯୁଦ୍ଧ ଆକାଶରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତଳୁ ତଳୁ ତଳୱାର, ତୀର, ଭାଲ, ଗଦା, ମୁସଳ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର, କୁଟାର, ଚକ୍ର, ବଜ୍ର, ପାହାଡ଼, ପାଷାଣ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଗଛ, ଓ ସର୍ପ, ଗରୁଡ଼ ଆଦି ଆକୃତିର ଅସ୍ତ୍ର ଝଡ଼ିଲା। ମାୟାଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ଏକ ବିଶାଳ ନଦୀ ଚାରିପାଖରେ ଦ୍ରୁତ ବେଗରେ ବହିଗଲା, ଅନେକ ପାଷାଣ, ପାହାଡ଼, ପୃଥିବୀ ଧାରାର ଗଛ, ଓ ଜଳ ତରଙ୍ଗର ଶବ୍ଦ ମେଘମାଳା ପରି ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା। ଏହି ନଦୀର ମଧ୍ୟଧାରାରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ମଶାଲ, ଭାଲ, ପାଷାଣ, ଶୂଳ, ତଳୱାର, ତୀର, ଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଗଦା ବେହାଲ ହେଲା; ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ ଦେବମାନ୍ୟ ନିବାସ ଜଳରେ ଘେରାଯିଏ, ଗଙ୍ଗା ପରି ଅସ୍ତ୍ର ଧାରା ବର୍ଷିଲା। ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଏହି ନଦୀ, ଦାନ-ଗ୍ରହଣ ଓ ଆଘାତରେ ଭୟଙ୍କର, ଆକାଶରେ କିରଣ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ; ଦେବ, ଦାନବ, ସିଦ୍ଧମାନେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ମାୟାଦ୍ୱାରା ଏହି ନଦୀ ପୁନଃ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଉଠିଯାଏ। ଅସ୍ତ୍ର ଘାତରେ ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ବିଶାଳ ସାଗର ରକ୍ତ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଦେବ ଓ ଦାନବ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଉଚ୍ଚ ତାଡ଼ ଗଛର ଅରଣ୍ୟ ଏହି ଆକାଶର ମୁହଁ ହେଇଯାଇଥିଲା। ଭାଲ, ତୀର, ଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର, ତଳୱାର, ଚକ୍ର ଏବଂ ଦେବ-ଦାନବଙ୍କ ରୋଷରେ ପାହାଡ଼ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଓ ନଖର ଶବ୍ଦ; ଏପରି ଜୀବନ୍ତ ଓ ଭୟଙ୍କର ସିଂହମାନେ ବର୍ଷା ପରି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଲେ।