ଏହି ଜଗତର ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥାୟୀ, ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଏକମାତ୍ର ନିର୍ଦୟ ଏବଂ ଅଟୁଟ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଯୁବାବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଅସ୍ଥାୟୀ ହୋଇଯାଏ, ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥା କେବଳ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବସ୍ଥାରେ ହାରିଯାଏ। ଏହି ଜଗତ ଅନେକ ଦୁଷ୍ଟି ଦୋଷରେ ରଙ୍ଗିତ, ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ ଜଣେ ଆବାହନର ବନ୍ଧନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏହି ଭୋଗ ଜୀବନର ମହା ରୋଗ ଓ ତୃଷ୍ଣା କେବଳ ମୃଗମରୀଚିକା। ଏଠି ସଂସ୍କାର ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ନିଜର ଶତ୍ରୁ, ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟରେ ପରିଣତ, ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ଆଘାତ କରେ, ମନ ନିଜର ଅପନା। ଅହଂକାର ଏକ ଦୌଷ, ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର, କାର୍ଯ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ରମଣୀରେ ଆସକ୍ତି ଏବଂ ମନ ଏହିରେ ଆବଦ୍ଧ। ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ଉପାଦାନରେ ଆସକ୍ତ, ଯଦିଓ ଦେଖିବାକୁ ମଧୁର, ରମଣୀ ଦୁଷ୍ଟିର ପତାକା ଭଳି, ଭୋଗ ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଅସ୍ୱାଦ ହୋଇଯାଇଛି। ସତ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ମନ ଅହଂକାରରେ ଏକାଗ୍ର, ଜୀବନ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ବାଧା, ଏବଂ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ନହୁଏ। ମନ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ ଅସ୍ଥିର ଓ ବିଥିର, ରାଗ ରଙ୍ଗ ଚମକେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଗ ଲାଭ କେବେ ହୁଏନାହିଁ। ରାଜସ ଗୁଣରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ତମସରେ ଏକାଗ୍ର, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂର ଏବଂ ଅପ୍ରାପ୍ୟ। ଏଠି ନିଶ୍ଚଳତା ଅସ୍ଥିରତାରେ ପରିଣତ, ମୃତ୍ୟୁ ସଦା ଆସୁଛି, ଦୃଢତା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ଆସକ୍ତି ସଦା ଅସତ୍ୟରେ। ମନ ଅଲସ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ଧକାରରେ ଦୂଷିତ, ଶରୀର ଅବନତି ଉପରେ ଏକାଗ୍ର, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଶରୀରରେ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ଜ୍ୱଳି, ଦୁଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍କଟ ଭାବରେ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ। ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଉତ୍ସାହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଦୂର, କୌଣସି ସ୍ପଷ୍ଟ ପଥ ନାହିଁ, ସତ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ। ମନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅସ୍ଥିର, ଆନନ୍ଦ ଦୂର ଚାଲିଯାଇଛି, କରୁଣା ଚମକି ଆସେନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟି କ୍ଷୁଦ୍ରତା ଦୂରରୁ ନିକଟ ହୁଏ। ସାହସ ଭୟରେ ପରିଣତ, ଲୋକ ଅବନତି ଓ ବିପଦରେ ଏକାଗ୍ର, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ସହଜ, ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଦୁର୍ଲଭ। ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ, କଳ୍ପନା ଜୀବନରେ ବନ୍ଧି ରଖିଥାଏ, ଅନନ୍ତ ଜୀବ ଅନନ୍ତ ଚକ୍ରରେ ଚାଲିଥାଏ। ଦିଗ୍ବିଦିଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ, ଭୂମିର ଭିନ୍ନତା ହାରିଯାଇଛି, ପାହାଡ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ—ମୋ ପରି ଜଣେ ଜୀବର ଆଶା କେଉଁଠି? ସାଗର ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ, ତାରା ଅନ୍ଧକାରରେ ଲିନ, ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ରହିପାରିନାହିଁ—ମୋ ପରି ଜଣେ ଜୀବର ଆଶା କେଉଁଠି? ଆକାଶ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଲିନ, ବିଶ୍ୱ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ପୃଥିବୀ ଅସ୍ଥିର—ମୋ ପରି ଜଣେ ଜୀବର ଆଶା କେଉଁଠି? ଦାନବ ନଷ୍ଟ, ନିରନ୍ତର ଜୀବ ଅସ୍ଥିର, ଅମର ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁରେ ଲିନ—ମୋ ପରି ଜଣେ ଆଶା କେଉଁଠି? ଇନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ, ଯମ ନିୟତ, ପବନ ଗତି ହାରିଯାଏ—ମୋ ପରି ଜଣେ ଆଶା କେଉଁଠି? ଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରେ ଲିନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଅଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳ—ମୋ ପରି ଜଣେ ଆଶା କେଉଁଠି? ବ୍ରହ୍ମା ଅପରାଧରେ ଅନ୍ତ, ଅଜ ଭଗବାନ ଵିଷ୍ଣୁକୁ ନେଇଯାଏ, ଶିବ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଲିନ—ମୋ ପରି ଜଣେ ଆଶା କେଉଁଠି? କାଳ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ, ଦୈବ ନିୟତି ନେଇଯାଏ, ଆକାଶ ଅନନ୍ତରେ ଲିନ—ମୋ ପରି ଜଣେ ଆଶା କେଉଁଠି? ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଜଣା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପହାସିତ, ଯାହାର ଗୁଣ ଅଶ୍ରୁତ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅଦୃଶ୍ୟ, ଏବଂ ମୋହ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ଏହି ଶକ୍ତି ଅହଂକାରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ନେଇ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତରେ ବାସ କରେ, ଏବଂ ତିନି ଲୋକରେ କେହି ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥୀ ପଥର, ପାହାଡ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଡାହାଯାଏ, ଏହିପରି ଏକ ଜୀବ ଅନନ୍ତ ଚକ୍ରରେ ତଳମାଳି ଯାଏ। ପୃଥିବୀ ଗ୍ଲୋବ ଯେଉଁଠି ଦେବ, ଦାନବ ଏବଂ ଅନେକ ଜୀବ ରହିଛନ୍ତି, ଦିଗ୍ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏକ କାଠା ଫଳର ଚିହ୍ନରେ ଲିପ୍ତ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତା, ପୃଥିବୀରେ ମନୁଷ୍ୟ, ପାତାଳରେ ଦାନବ ଓ ସର୍ପ—ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାରେ ଉତ୍ପାଦିତ ଏବଂ ଅବସାନ ପରିଣତ। ଇଚ୍ଛା ଜଗତର ଶାସକଙ୍କ ଅଗ୍ନିରୁ ଶକ୍ତି ଆହରି, ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ଚାଲି ଜଗତକୁ ଆବଦ୍ଧ କରେ। ବସନ୍ତ ମଦିରା ହାତୀ ପରି, ଫୁଲର ବର୍ଷା ଓ ସୁଗନ୍ଧି ହାଵାରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର ପଥରୁ ହଟାଏ। ବଡ଼ ବିବେକ ମଧ୍ୟ ଏହି ମନକୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ରଖିପାରେ, ଯେତେବେଳେ ଏକ ରମଣୀର ନୟନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମନ ଆବଦ୍ଧ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଜଗତରେ କେବଳ ନିଜ ଉପକାର ଓ ପର ଦୁଃଖରେ ପ୍ରଭାବିତ ଜଣେ ବିବେକୀ, ନିଜର ଅହଂକାର ଶୀତଳ କରି, ସତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଜୀବନର ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଗଣନା କିଏ କରିପାରିବ, ଯେଉଁଠି ସମୟର ଅଗ୍ନିରେ ଏହା ଉଦୟ ଓ ଅନ୍ତ ହୁଏ?