ଏହି ଜଗତରେ ନିରନ୍ତର ପାଳନ ଓ ସୁସ୍ଥ ଯତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଦୟା ଓ କୃପା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସୁରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ପିତା ପବିତ୍ର ହୁଏ। ମୁଁ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ମନକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ଗଣନା କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆସ୍ଥା ରହିଛି। ଯେତେବେଳେ ଏହି ମନ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୁଏ, ନିଜର ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଓ ସଚେତନ ହୁଏ, ଏହା ନିଜକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧିକୁ ଦାନ କରେ। ଏହି ମନ ଯେତେବେଳେ ଭଲଭାବରେ ଘସି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ମନର ମଣି ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦର ଆଲୋକ ଦେଇ ଉଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଏହି ମନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଦେଷ୍ଟା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମର ବୃକ୍ଷ କୁ କାଟିବା ପାଇଁ କୁହାଡ଼ି ଦେଇଥାଏ ଓ ତାହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି, ହେ ରାମ, ମନର ଏହି ମଣି ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ମାଟି ଓ ଦୋଷ ଲାଗିଛି, ତାହାକୁ ଉପାଦାନ ଜ୍ଞାନର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ କର, ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅ। ବିବେକ ଯଦିଓ ଦୁଃଖମୟ ସଂସାରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି, ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପରି ତୁମେ ଦୁଃଖ ଭରା ସେଇ ସଂସାରରେ ଅସାହାୟ ଭାବେ ତଳିଯିବ ନାହିଁ। ଏହି ଭାରତୀୟ ମହାମୋହ ଯାହା ସଂସାରରେ ଶତଶଃ ବିପଦ ନେଇ ଆସେ, ତାକୁ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିବେକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ତଥ୍ୟକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜୟ କରି, ଏହି ସଂସାର ସାଗର କୁ ଅତିକ୍ରମ କର। ହେ ରାଘବ, ଏହି ଦେହ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ତାହା ଓ ତାହାର ସୁଖ-ଦୁଃଖକୁ ସପ୍ରତୀକ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଦୈଵତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ରଶି, ସର୍ପ, ଓ ଛଡ଼ି ପରି ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ନିଜକୁ 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି ଭ୍ରମ ମନ୍ଥନ କରି ଛାଡ଼ି ଦିଅ, ସତ୍ୟ ବିବେକ ଉପରେ ଭରସା କରି ଅବିକଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅ, ଖାଅ, ପିଅ, ଏବଂ ମନସିକ ଅଶାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ। ଏହି ସଂସାରରେ ରହି, ଜ୍ଞାନ ସହିତ ତାହାର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର, ଏବଂ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚଳ ରୁହ। ରାଘବ, ଏହି ଦେହ ଓ ତାହାର ଭୋଗ-ଦୁଃଖକୁ ନେଇ ରଶି, ସର୍ପ, ଛଡ଼ି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ତୁମେ ମନରେ ଆଣିବ ନାହିଁ; ଦୁଃଖରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୁକ୍ତି ରଖ, ତେଜ ରେ ଜଳିଥିବା ବୃକ୍ଷ ପରି ଦୃଢ଼ ରୁହ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କେଉଁଠୁ ଆସିଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଜଗତ ଦୁଃଖ ହରଣ କରୁଥିବା ଏହି ଉପଦେଶ କ'ଣ? ଏହି ଉତ୍ତମ ଓ ପବିତ୍ର କଥା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଜଗାଇଦିଅ, ବର୍ଷା ମେଘ ଯେପରି ତାପ ଦୂର କରେ, ବର୍ଷାକାଳରେ ମୟୂର ଯେପରି ଚେତନା ହୁଏ, ସେପରି ମୋତେ ଉନ୍ମୁକ୍ତ କର। ରାଘବ, ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଓ ଦୃଢ଼ତା ଶୁଣି, ପରେ ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ ତାହିଁ କର। ଏହିପରି ଏକ ସମୟର କଥା, ତଳଭୂମିର ଏକ ଗୁହାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଆକର୍ଷକ ଏକ ଦାନବ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଶମ୍ଭର, ଯିଏ ମାୟା ମଣିର ସାଗର ଥିଲେ। ସେ ନିଜ ନଗର ଓ ଉଦ୍ୟାନରେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଆକାଶରେ ମୂନ୍ଦ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ମଣିର ତିଆରି ହସ୍ତିପର୍ବତ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଧନ-ସମ୍ପଦ ଅସୀମ ଭାବେ ଥିଲା। ତାଙ୍କର ମଣିମୟ ମହଳରେ ନାରୀମାନେ ଯେମିତି ସଙ୍ଗୀତ କରୁଥିଲେ, ତାହା ଦେବାଙ୍ଗନାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲା; ତାଙ୍କର ଉଦ୍ୟାନ ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଫଳ ଦେଉଥିଲା। ସେଇ ଶୋଭାମୟ ଗୃହ ନୀଳ କମଳର ଗୁଛ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଥିଲା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହଂସ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କମଳ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷ ଶିଖରରେ କମଳ କୁଢ଼ି ଫୁଟିଥିଲା, କରଞ୍ଜ ଗଛ ମାନ୍ଦାର ମାଳା ବର୍ଷା କରୁଥିଲା। ତାଙ୍କ ଉଦ୍ୟାନ ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ଫୁଲିଥିଲା, ଦେବତାଙ୍କ ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲା; ମଲୟ ପାହାଡ଼ର ଚନ୍ଦନ ମାୟା ସର୍ପ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ରୁ ରକ୍ଷିତ ଥିଲା। ସେଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେ ତିନି ଲୋକର ରୂପକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧର ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଖେଳରେ ହାରିଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସ୍ୱନଗର ଅସଂଖ୍ୟ ମଣି ଧାରା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା, ନାରୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ଗୋଡ଼କୁ ମଣି ଧାରା ଛୁଇଁଯାଉଥିଲା। ତଳଭୂମିର ରାତି ଶତଶଃ ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଦେବାଙ୍ଗନାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଗୀତ ଧ୍ୱନି ହେଉଥିଲା। ଦେବତାଙ୍କ ହସ୍ତି ଏୟରାବତ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୋଇଯିଥିଲା, ତିନି ଲୋକର ଧନ ଓ ରତ୍ନ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଭରିଥିଲା। ସେ ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭୁତ୍ୱର ଅଧିକାରୀ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଦାନବ ନାୟକ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନିଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ଭୁଜ ଛାୟାରେ ବିଶ୍ରାମ ନେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ କଣ ମଣିର ଅଳଙ୍କାର ମହାସାଗର ଗୁହାର ସାର ଥିଲା। ଏହିପରି ଏକ ଦିନ, ଏହି ଦେବତା ତାଙ୍କର ଆସନ ହରାଇ ଦେଲେ, ତେବେ ଏକ ବିପୁଳ ଭୟାନକ ଦାନବ ସେନା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ଥିଲେ। ଏହି ମାୟାବୀ ଶମ୍ଭର ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଗଲେ ଓ ଶୁଅ ଲାଗିଥିଲେ, ସେଇ ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଅବସର ଦେଖି ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ତେବେ ଶମ୍ଭର ଦ୍ୱାରା ଦୂଦ୍ରିକ ଓ ଭଦ୍ରୁମା ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁଖ୍ୟମାନେ ସେନାର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ଦେବତାମାନେ ସୁଯୋଗ ନେଇ, ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀ ପରି ଭ୍ରମିତ ଅଣ୍ଡା ଚିଡ଼ିମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ। ତେବେ ଶମ୍ଭର ପୁନି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଅଧିକାରୀ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ସେମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ହତ୍ୟା କରିଦେଲେ, ଏହା ଦେଖି ଶମ୍ଭର ଖୁବ୍ ରାଗିଗଲେ; ସେ ଦେବଲୋକ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ମାୟାର ଭୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, ଯେପରି ସିଂହ ଆସିଲେ ମେରୁ ପର୍ବତର ମୃଗମାନେ ଲୁଚିଯାନ୍ତି।