ଏହି ଜଗତରେ କିଛି ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଦେହକୁ, ଯାହା ନିଜର ଆଧାର, ତାହାକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି; ସେମାନେ କୃତଘ୍ନ, ଏବଂ ମହାପାପର ଭଣ୍ଡାର ଭଳି। ଏହି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ଶତ୍ରୁ, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ। ଦେହ ମିଳିଲା ପରେ, ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଗିଧର ପରି ଭୋଗବସ୍ତୁ ଲାଗି ଲୋଭୀ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଏଠୁ ସେଠି ଘୁରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ମୃଗପକ୍ଷୀ ନିଜ ଶିକାର ଖୋଜୁଥିବା ପରି। ଯେଉଁମାନେ ଚତୁର୍ୟ ରୂପେ ଭ୍ରମିତ, ତାଙ୍କୁ ବିବେକର ଜାଲରେ ପକାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହି ଦେହର ଅଂଶକୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଥିବା ପଥର ଜାଲକୁ କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଆରମ୍ଭରେ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭୋଗରେ ମନ ଲଗାନ୍ତି, ସେମାନେ ଶେଷରେ ଏହି ଭୋଗ ଅସାର ହୋଇଯିବା ପରେ ନରକକୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବିବେକରେ ଧନୀ, ଏହି ଦୁଃଖମୟ ଦେହର ସହରରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶତ୍ରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଶ ହେଇଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଅସହାୟ। ବଡ଼ ବଡ଼ ମାଟିର ସହରରେ ରହୁଥିବା ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ମନକୁ ବଶରେ ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦେହସହରର ନାୟକ ଭଳି ସୁଖୀ ନୁହଁନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ଦାସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ବଶ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ମନ ଶତ୍ରୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନବୃକ୍ଷ ବସନ୍ତର ଫୁଲ ପରି ଫୁଟିଉଠେ। ଯେଉଁମାନେ ମନର ଅଭିମାନ ଶୁନ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁକୁ ବଶ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଭୋଗକାମନା ଶୀତକାଳର ପଦ୍ମ ପରି ମଳିନ ହୋଇଯାଏ। ଇଚ୍ଛାମାନେ ରାତିର ପିଶାଚ ପରି ହୃଦୟରେ ଘୁରିବାକୁ ଥାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନକୁ ଏକତାର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ବଶ କରାଯାଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ବିବେକଶୀଳ, ତାଙ୍କର ମନ ଦାସ ପରି ଆଜ୍ଞାକାରୀ, ମନ୍ତ୍ରୀ ପରି ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ, ଏବଂ ସ୍ୱାମୀ ପରି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ବଶ କରିଛି। ସୁସଂସ୍କୃତ ମନ ଦ୍ୱାରା, ମୃଦୁତା ଓ ଦୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ରକ୍ଷା କଲେ, ପିତା ପବିତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ମନକୁ ମୁଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବନ୍ଧୁ ବୋଲି ଭାବେ, ଯେଉଁଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ ରହିଛି। ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟିରେ ଚାଲିଥାଏ, ନିଜର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଜାଗୃତ ହୋଇ, ନିଜକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି, ସେତେବେଳେ ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ଭଲଭଳି ପରିଷ୍କୃତ, ସଫା କରାଯାଇଥିବା, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଜାଗୃତ, ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ଏହି ମନର ମଣି ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ମନର ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଜନ୍ମର ବୃକ୍ଷ କାଟିବାକୁ କୁହାଡ଼ି ଯୋଗାଏ, ଏବଂ ତାହାର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି, ରାମ, ଏହି ମଣି ମନକୁ ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ମାଟି ଓ ଦୌଷ୍ୟ ଲାଗିଛି, ତାହାକୁ ସାଧନାର ବିବେକର ଜଳରେ ଧୋଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉ। ବିବେକ ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାରରେ ବ୍ୟାପିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପରି ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଗତିରେ ଅଶକ୍ତ ହୋଇ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଉପଜିଥିବା ମହାମୋହର ମହାଧୂଆକୁ ଅବହେଳା କରିବ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହି ମାୟାରୁ ଶତଶଃ ବିପତ୍ତି ଉପଜେ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିବେକରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ଜୟ ଲାଗି, ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝି, ଏହି ସଂସାର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା। ଏହି ଦେହ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ଏବଂ ତାହାର ସୁଖ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ, ଏହାକୁ ନେଇ ରସି, ସାପ ଓ ଲାଠିର ଉପମା ତୁମରେ ଉପଜିବ ନାହିଁ, ରାଘବ। ଏହି ମିଥ୍ୟା ବୁଝିବାକୁ, 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି ଧାରଣାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କର, ସତ୍ୟ ବିବେକରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କର, ଖାଅ, ପିଉ, ଏବଂ ଚିତ୍ତର ଅଶାନ୍ତି ଛାଡ଼ି ଅବଦ୍ଧ ରୁହ। ଏହି ଜଗତରେ ବସି, ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଏହାର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କର, କିନ୍ତୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର, ଉତ୍ତମରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଇ। ଏହି ଦେହ ଓ ତାହାର ଭୋଗ ଦୁଃଖ ସମ୍ପର୍କରେ, ରସି, ସାପ ଓ ଲାଠିର ଉପମା ତୁମରେ ଉପଜିବ ନାହିଁ, ରାଘବ; ତୁମର ଦୁଃଖର ଶେଷ ହେଉ, ଏବଂ ତୁମେ ତୀବ୍ର ତାପରେ ଜଳିଥିବା ଗଛ ପରି ଦୃଢ଼ ହେଉ। ଏହି ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି—'ଏହା ଉପଜିବ ନାହିଁ', ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହା କ'ଣ, ଆପଣ ଯିଏ ସଂସାର ଦୁଃଖ ହରିଥାନ୍ତି, କହିଛନ୍ତି? ଏହି ଉତ୍ତମ ଓ ଶୁଭ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଜାଗ୍ରତ କର; ଯେପରି ଘନ ମେଘ ତୀବ୍ର ତାପ ହରେ, ମୋତେ ବର୍ଷାକାଳରେ ମୟୂର ଉପରେ ମେଘ ଯେପରି ଜାଗ୍ରତ କରେ, ସେପରି ମୋତେ ଜାଗାଅ। ଏହି ଉପମା ଏବଂ ତୀବ୍ର ତାପରେ ଜଳିଥିବା ଗଛ ଭଳି ଦୃଢ଼ତା ଶୁଣି, ରାଘବ, ପରେ ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, ତାହା କର। ଏକ ସମୟରେ ପାତାଳର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଆକର୍ଷକ ଗୁହାରେ ଶମ୍ଭର ନାମକ ଏକ ଦାନବରାଜ ବସୁଥିଲେ, ସେ ମାୟାମଣିର ଏକ ସମୁଦ୍ର ସମାନ ଧନର ମାଳିକ। ସେ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରିଥିଲେ, ଆକାଶରେ ଉଦ୍ୟାନ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ଏବଂ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନବନ୍ଦିତ ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ଶୋଭିତ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପର୍ବତମାନେ ମଣିର ତିଆରି ପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଧନ ସମ୍ପଦ ଅସୀମ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ତାଙ୍କର ରତ୍ନମଣ୍ଡପର ମହିଳାମାନଙ୍କର ସଙ୍ଗୀତ ଦେବାଙ୍ଗନାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲା, ତାଙ୍କର ଉଦ୍ୟାନର ଗଛମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଦେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ଗୃହଗୁଡ଼ିକ ନୀଳପଦ୍ମର ଗୁଛରେ ଘେରା ଥିଲା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହଂସମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ ଓ ଜଳପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗଛମାନଙ୍କର ଶିରା ମୁଣ୍ଡରେ ପଦ୍ମକୁଡିଏ ମୁଁହିଁ ଥିଲା, କରଞ୍ଜ ଗଛର ଉଦ୍ୟାନରେ ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ବୃଷ୍ଟି ହେଉଥିଲା। ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ଫୁଟୁଥିବା ଉଦ୍ୟାନ, ଦେବତାଙ୍କର ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲା, ମଲୟ ପର୍ବତର ଚନ୍ଦନ ମାୟାମୟ ସାପ ଓ ମୃଗମାନଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଥିଲା।