ଏହି କଥାରେ ରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଉଛି—ମନ ଯଦି ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ ହେବାକୁ ଚାହେ, ତାହାକୁ ଆରମ୍ଭରୁ ଦମନ କରିବା ଦରକାର, ଯେପରିକି ବିଷ ଗଛର ପ୍ରଥମ ସଂଖୁ ଛେଦିଦିଆଯାଏ। ଯେତେବେଳେ କେହି ଅପମାନିତ ହେବା ପରେ ଆଦର ପାଏ, ସେ ଅନ୍ତହିନ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡିଯାଏ; ଯେପରିକି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ରେ ଜଳ ନିଅଁ ଧାନକୁ ଅମୃତ ଲାଗେ। ଯେଉଁଠି କେହି ଦୁଃଖିତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଆଦର କିମ୍ବା ସମ୍ମାନ ଲୋକଙ୍କୁ ଅନୁଭବ ହୋଇନଥାଏ; ଯେପରିକି ବର୍ଷା ଋତୁରେ ନଦୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଏକ ଛୋଟ ବନ୍ୟା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୋଇନଥାଏ। ତଥାପି ଯେଉଁଠି କେହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଲାଭ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନି ଅନ୍ୟ କିଛି ଆଶା କରନ୍ତି; ଯେପରିକି ସମୁଦ୍ର ଦୁନିଆର ସମସ୍ତ ଜଳ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଆଉ ଅନ୍ୟ ଜଳକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ। ମନ ଦମିତ ହେଲେ, ଅନୁଭବ ନ କରିଥିବା କିଛି ଅଳ୍ପ ଆଭୂଷଣ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ମୂଲ୍ୟବାନ ଲାଗେ। ଏକ ରାଜା ବନ୍ଧିତ ହେଇ ମୁକ୍ତି ମିଳିଲେ ଏକ ଗ୍ରାମ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଏକ ରାଜା, ଯେଉଁଠି କେବେ ବନ୍ଧିତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜିତିବା ଦୁଃଖ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ମୂଲ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଆପଣ ନିଜ ହାତକୁ ନିଜ ହାତରେ ଚିପିଦିଅନ୍ତୁ, ଦାନ୍ତକୁ ଦାନ୍ତରେ ଚିପିଦିଅନ୍ତୁ, ଅଙ୍ଗକୁ ଅଙ୍ଗରେ ଦମନ କରନ୍ତୁ—ଏହିପରି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦମନ କରନ୍ତୁ। ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜିତିବା ଦରକାର। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଜ ମନକୁ ଜିତିନଥିଲେ, ସେମାନେ ସଫଳ ଲୋକ ଭାବରେ ଗଣନା ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ନାହିଁ ଏମାନେ ଏତିହାସରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି। ମୁଁ ତାହାକୁ ନମସ୍କାର କରେ, ଯାହାରେ ମନର ନାଗ ଯାହାର ବିଷ ହେଉଛି କଳ୍ପନା, ଏବଂ ହୃଦୟର ଗୁହାରେ ଚକ୍ରାକାର ଭାବେ ରହିଥିବା, ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ନିଜ ଶରୀରକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ନିଜ ଆଧାରକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅକୃତଜ୍ଞ; ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟର ଅଧିକାରୀ, ଏବଂ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜିତିବା ଅତି କଷ୍ଟକର। ଏହି ଶରୀର ଆଧାର ମିଳିବା ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଲୋଭୀ ଶାଳି ଗୃଧ୍ର ପରି ଆନନ୍ଦ ଉପକରଣ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଦୂର୍ବଳ ଚିତ୍ତରେ ଚରାଇ ପରି ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଚତୁର ଲୋକମାନେ ବିବେକର ଜାଲରେ ଧରାପଡିଥିବା, ସେମାନେ ତାହାର ଅଂଶକୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେପରିକି ଏକ ପଥର ଖଣ୍ଡ ଜାଲକୁ କ୍ଷତି କରେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦ ରସରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି, ଆରମ୍ଭରେ ଆକର୍ଷଣ ଦେଖିଲେ, ଶେଷରେ ଏହି ଆନନ୍ଦ ନିରସ ହେଲେ ସେମାନେ ନରକରେ ପଡିଯାନ୍ତି। ବିବେକରେ ଧନୀ, ଏହି ଦୁଃଖ ଶରୀର ନଗରରେ ରହୁଥିବା, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶତ୍ରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହେବେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ଅସହାୟ। ଏହି ମୃତ୍ତିକା ନଗରରେ ବସୁଥିବା ରାଜାମାନେ ଏହି ଶରୀରର ନଗରର ରାଜା ଭାବରେ ନିଜ ମନକୁ ଦମିତ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଭଳି ସୁଖୀ ନୁହଁନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ନିଜ ଦାସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଦମିତ କରିଛନ୍ତି, ମନ ଶତ୍ରୁକୁ ଦମିତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନର ଫୁଲ ପରି ଫୁଟିଉଠନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ମନର ଅହଂକାର ଶୁନ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁକୁ ଦମିତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୋଗ ଆଶାରେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରିକି ଶୀତରେ ପଦ୍ମ ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଆଶାମାନେ ହୃଦୟରେ ରାତିରେ ଭୂତ ପରି ଭମିବାରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରିକି ମନ ଏକତାର ଅଭ୍ୟାସରେ ଜିତିଯାଏ। ମୁଁ ବିବେକୀ ଲୋକର ମନକୁ ଦାସ ଭାବରେ ଦେଖେ, ଯେପରିକି ଏହା ଶୁନ୍ୟ କରିଥିବାରୁ ଅନୁଗତ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ ଦେଖେ, ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବଳ, ଏବଂ ନାୟକ ଭାବରେ ଦେଖେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଦମିତ କରିଥିବାରୁ। ପ୍ରତିପାଳନରେ, ମୂଳ୍ୟବାନ ସ୍ନେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସୁରକ୍ଷାରେ, ପିତା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀର ମନକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମିତ୍ର ଭାବରେ ଦେଖେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବିଶ୍ୱାସରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାସ୍ତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ, ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଜାଗୃତ ହୁଏ, ନିଜକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତେବେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧନା ଦେଇଥାଏ। ଭଲ ମାନ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ, ଦୃଢ, ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଜାଗୃତ, ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ମନର ରତ୍ନ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ଚମକିଉଠେ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀ ମନ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜନ୍ମର ବୃକ୍ଷ କଟିବା ପାଇଁ କୁହାଡି ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ତାହାର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି ରାମା, ମନର ରତ୍ନ ମାଟି ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଦାଗରେ ଦୂଷିତ, ତାହାକୁ ସାଧନାର ଜଳରେ ଶୁଧ କରି ଚମକିଉଠ। ବିବେକ ଦୁଃଖଦ ଜଗତରେ ବିପ୍ରସାରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ପରି ଦୁଃଖରେ ଅସହାୟ ହେଇପଡିବା ନାହିଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ମହା ମାୟା ଧୂପକୁ ଅପମାନ କରିବା ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଶତ ଦୁଃଖ ମାୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଉତ୍ତମ ବିବେକରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ତଥ୍ୟକୁ ଚିତ୍ତରେ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁକୁ ଜିତି, ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉ। ଏହି ଶରୀର, ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ତାହାକୁ ଦୃଢ ବିବେକରେ ଦେଖ, ରସି, ସାପ ଏବଂ ଛଡ଼ର ଉପମା ତୁମେ ନେଉନାହିଁ, ଏହି ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଯନ୍ତ୍ରଣା ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ। ଜ୍ଞାନୀ, ସତ୍ୟ ବିବେକରେ 'ମୁଁ ଏହି' ଭାବକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଗ କର, ଅନ୍ୟ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଏହି ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ, ଭୋଜନ କର, ପାନ କର, ଅବିଗ୍ନ ରୁହ, ଚିନ୍ତା ଶୁନ୍ୟ ହେଉ। ଏହି ଜଗତରେ ବସୁଥିବା, ଜ୍ଞାନରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରି, ଉତ୍ତମ କାମନା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର, ଉତ୍ତମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଉ। ତୁମେ ରାମ, ଏହି ଶରୀରରେ ରସି, ସାପ ଏବଂ ଛଡ଼ର ଉପମା ନେଉନାହିଁ; ଦୃଢ ନିଷ୍ଠାରେ ଦୁଃଖ ଶୁନ୍ୟ ହେଉ, ଯେପରିକି ତୀବ୍ର ଆଲୋକରେ ଜଳିଥିବା ଗଛ। ରସି, ସାପ ଏବଂ ଛଡ଼ର ଉପମା ନେଉନାହିଁ—ଏହି ଉପମା କି, ବ୍ରାହ୍ମଣ? ତୁମେ ଜଗତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାକୁ କଣ କହିଛ? ଏହି ଉତ୍ତମ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଜାଗୃତ କର; ଯେପରିକି ବର୍ଷା ମେଘ ତୀବ୍ର ତାପକୁ ଦୂର କରେ, ପିକ ମେଘ ଦେଖି ଜାଗୃତ ହୁଏ।