ଏହି ଶରୀର ଏକ ସହର ଭଳି, ଏଠାରେ ବାୟୁ ଯେପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିବା ଘଡ଼ାକୁ ଛୁଏ, ନାଥିବା ଘଡ଼ାକୁ ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ଦେହରେ ବସିଥିବା ଆତ୍ମା ଏହି ସହର ସହ ସମ୍ପର୍କ ରଖେ। ଏହି ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେଉଁସି ଜିନିଷ ସହ ଲଗା ନୁହେଁ। ନିଜର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖି ପାରେ। ଏହି ଆତ୍ମା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି କିଛି କରୁନାହିଁ; ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ରହି, ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ସେ ସ୍ୱାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କରେ। କେବେ କେବେ ଖେଳର ଭଳି, ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜର ଶୁଭ୍ର ମନ ରୂପୀ ଚଞ୍ଚଳ ଆକାଶ ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଯାଏ, ଯାହା ନିର୍ବିଘ୍ନ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଗତିରେ ଏହି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣ କରେ। ସେଠାରେ ବସି, ସେ ସଂସାର ସୁନ୍ଦରୀ ମହିଳା ସହିତ, ଯାହାର ଅଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶିତଳ, ରାମଙ୍କ ସହିତ, ହୃଦୟରେ ନିତ୍ୟ ମିତ୍ରତା ରଖି, ସଦା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଇ ଅତିପ୍ରିୟା ଏକତାରେ ଦଢ଼ ଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଦୁଇଟି ବିଶାଖା ତାରା ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଖରେ ରହି ମନକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରେ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ, ଏକ ସିଂହାସନରେ ବସି, ଏହି ସଂସାରର ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଉଜାଡ଼ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦେଖେ, ଯେପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ପାହାଡ଼ ଉପରୁ ପିପିଲିକା ଗାଁକୁ ଦେଖେ, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରୁ ତଳକୁ ଦେଖେ। ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଅଜର ଶୋଭାରେ ଚମକେ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଅନେକ ଭୋଗ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ କ୍ଲାନ୍ତି ହୁଏନାହିଁ; ବରଞ୍ଚ, କାଳକୂଟ ବିଷ ଦେହରେ ରଖିଲେ ଯେପରି ତାହା ଚମକେ, ସେପରି ଭୋଗ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ ସହ ଅନୁଭୂତ ହେବାରୁ ଭୋଗ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ଚୋରକୁ ଚିହ୍ନି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ କରିଲେ ସେ ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ, ବନ୍ଧୁ ହୁଏ। ମନୁଷ୍ୟ ଓ ନାରୀମାନେ ଝଗଡ଼ା କରୁଥିବା ଭୀଡ଼ ମଧ୍ୟରେ, ଜ୍ଞାନୀ ଦୂରେ ଥିବା ଯାତ୍ରୀ ଭଳି ଏହି ଭୋଗର ସମୃଦ୍ଧିକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେପରି ଯାତ୍ରୀ ଗାଁର ଯାତ୍ରାକୁ ନିର୍ବିକାର ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ସଂସାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ନିଜେ ନିଜେ ସବୁଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନ କୌଣସି ଲାଗି ଛାଡ଼ି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହୁଏନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାପ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଧରି ରଖେନାହିଁ, ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଦେଇ ଦେଉନାହିଁ; ସେ ସ୍ୱୟଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ଅପ୍ରାପ୍ତ ଉପରେ ଅଶାନ୍ତି ବା ପ୍ରାପ୍ତ ଉପରେ ଅନାସକ୍ତି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନକୁ କେବେ ଅଶାନ୍ତ କରେନାହିଁ, ଯେପରି ପାହାଡ଼କୁ ପକ୍ଷୀର ପାଖ ହଳାଇପାରେନାହିଁ। ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଶାନ୍ତ, ଜିଜ୍ଞାସା ଶେଷ, ଇଛାର ଜାଲ କ୍ଷୟ ହୋଇ, ଜ୍ଞାନୀ ଏକ ରାଜା ପରି ଚମକନ୍ତି। ଆତ୍ମା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେନାହିଁ; ସେ ନିଜ ମୂଳରୁ ବିସ୍ତାରିତ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଧର ସାଗର ପରି ଅସୀମ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଏହି ଶାନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଭୋଗ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ଦୁଃଖୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ହସନ୍ତି, ଯେପରି ସ୍ୱସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଗଳଙ୍କୁ ଦେଖି ହସେ। ଯେପରି ଜଣେ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରତି ଅନ୍ୟର ଆସକ୍ତି ଦେଖି ହସେ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଭୋଗ ଚାହିଁଲେ ହସନ୍ତି। ମନ ଯେତେବେଳେ ଭୋଗବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଦୌଡ଼େ ଏବଂ ସମତାର ସୁଖ ଛାଡ଼ି ଦିଏ, ତେବେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସେଠାରୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ହସ୍ତୀକୁ ଅଙ୍କୁଶ ଦେଇ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ। ଯଦି ମନ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ହେବାକୁ ଦେଇଦିଆଯିବ, ତେବେ ତାହାର ଆରମ୍ଭରେ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ, ଯେପରି ବିଷ ଅଙ୍କୁର ଅରମ୍ଭରେ କଟିଦିଆଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖ ମିଳିଛି, ସେଠାରେ ପରେ ମିଳିଥିବା ସମ୍ମାନ କେବଳ ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ; ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଜଳ ହୀନ ଧାନକୁ ଅଳ୍ପ ଜଳ ମଧ୍ୟ ଅମୃତ ଲାଗେ। ଯିଏ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, ସେ ପାଇଁ ସମ୍ମାନ ଅପରିଚିତ; ଯେପରି ପ୍ରବଳ ବର୍ଷାରେ ନଦୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଅଳ୍ପ ବନ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ଉପକାର ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଆଉ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହେ; ଯେପରି ସମସ୍ତ ଜଳ ରେ ଭରିଥିବା ସମୁଦ୍ର ଆଉ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ତେବେ ପରେ ଯେଉଁ ଅଳ୍ପ ଶୋଭା ବା ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ତାହା ପୂର୍ବରୁ ଅନୁଭବ ହୋଇନଥିବାରୁ ବହୁତ ମନେ ହୁଏ। ଏକ ରାଜା ବନ୍ଧି ଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ସେ ଗାଁ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଯିଏ କେବେ ବନ୍ଧି ହୋଇନାହାନ୍ତି, ସେ ଏକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏନାହିଁ। ନିଜ ହାତକୁ ନିଜେ ଦବା, ଦାନ୍ତକୁ ଦାନ୍ତ ଦେଇ ଘସ, ଅଙ୍ଗକୁ ଅଙ୍ଗ ଦେଇ ଶାନ୍ତ କର—ଏହିପରି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୂପୀ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜୟ କର। ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଜୟ କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ହୃଦୟର ପ୍ରଥମ ଶତ୍ରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଜୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ମନ ଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ନିଜ ମନକୁ ଜୟ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟ ସଫଳ ନୁହେଁ, ନା ବି ମଣିଷମାନଙ୍କ କଥାରେ ସ୍ଥାନ ପାଆନ୍ତି। ମୁଁ ସେଇ ଶତ୍ରୁ-ଜୟୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେଯିଏଙ୍କ ହୃଦୟ ଗୁହାରେ କଳ୍ପନା ରୂପୀ ବିଷାଳ ସର୍ପ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଦେହକୁ ଧ୍ଵଂସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କୃତଘ୍ନ, ଦୁଷ୍କର୍ମର ଭଣ୍ଡାର ଓ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୂପୀ ଶତ୍ରୁ କଠିନ। ଦେହ ମିଳିଲାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀ ପରି ଭୋଗବସ୍ତୁ ପାଇଁ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ଚାଲିଥାନ୍ତି, କ’ଣ କରିବା ଓ କ’ଣ ନ କରିବା ଦ୍ୱିଧାରେ ଅନ୍ବେଷଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବିବେକ ରୂପୀ ଜାଲରେ ଧରାପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାହାର ଅଂଶକୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି ପାଥର ଏକ ଜାଲକୁ କଷ୍ଟ ଦିଏନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଆରମ୍ଭରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ଭୋଗରେ ଲୀନ, ସେମାନେ ଶେଷରେ ସେଉଁଠାରେ ରସହୀନ ହେଲେ ନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି।