ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦିନର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅର୍ଥାତ୍ କିଛି ସମୟ ବ୍ୟତୀତ କରୁଥିଲେ ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ସହ ମଧୁର ଓ ବିବିଧ କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ, ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଉଥିଲେ। ପିତାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ଏବଂ ବିପୁଳ ସେନା ସହିତ, ସେ ଏକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ବନ୍ୟଶୁକର ଓ ମହିଷ ଥିଲେ, ଶିକାର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ପରେ ଘରକୁ ଫେରି, ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସେ ମିତ୍ର ଓ ସଜନମାନଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ କରି, ରାତିଟି ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ବ୍ୟତୀତ କଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ରାଘବ, ତାଙ୍କ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ଏହି ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା ପାଳନ କରୁଥିଲେ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରୁ ଫେରିବା ପରେ ପିତାଙ୍କ ଘରେ ରହୁଥିଲେ। ସେ, ଦୋଷରହିତ ଏହି ପୁରୁଷ, ଏଭଳି ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଓ ଜ୍ଞାନମୟ ଭାଷଣ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଲୋକମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ପରି ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଚଳିଥିବାବେଳେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ତାଙ୍କ ଷୋଳହ ବର୍ଷରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାମ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ସହ ଥିଲେ। ଏପଟେ ଭରତ ସଦା ତାଙ୍କ ମାମାଙ୍କ ଘରେ ଖୁସିରେ ବସୁଥିଲେ, ଏବଂ ରାଜା ଦଶରଥ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଭାବେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ପୁଅମାନଙ୍କ ଓ ଜନମାନଙ୍କ ଭଳି ପାଇଁ, ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ ଓ ଉପାୟକୁଶଳ ଦଶରଥ ରୋଜ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତ କଥାରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସମାପ୍ତି ପରେ ରାମ ନିଜ ଘରେ ରହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦିନେଦିନେ ସେ ଶରୀରରେ କ୍ଷୀଣ ହେଉଥିଲେ, ଶରଦକାଳୀନ ସ୍ପଷ୍ଟ ହ୍ରଦ ପରି। ଧୀରେ ଧୀରେ ତାଙ୍କ ଚଉଡ଼ା ଚକ୍ଷୁ ମୁହଁ ଆଲୋକିତ ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଫିକା ଓ କ୍ଷୀଣ ହେଉଥିଲା। ହାତ ଗାଲରେ ରଖି, ପଦ୍ମାସନରେ ବସି, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ଓ ନିରବ ରହୁଥିଲେ। ଶରୀର କ୍ଷୀଣ, ମନ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଅତି ଶାନ୍ତ ରହି, କାହା ସହ କିଛି କହୁନଥିଲେ, ଏକ ଚିତ୍ରରେ ଅଙ୍କିତ ପାତ୍ର ପରି। ପରିଚାରକମାନେ ଚିନ୍ତାବିଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ପୁନିପୁନି ଉତ୍ସାହିତ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାଙ୍କ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ଷୀଣ ପଦ୍ମମୁଖରେ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଦଶାରେ ଋଷିମଧ୍ୟେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୁଣରାଶି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ପୁଅମାନେ ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ଷୀଣ ହେବାରୁ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଆବୃତ ହେଲେ। ରାଜା ପୁନିପୁନି ମୃଦୁଭାବେ ରାମଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ବେଟା, ଏହି ବଡ଼ ଚିନ୍ତା କଣ?" କିନ୍ତୁ ରାମ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। "ପିତା, ମୋର କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ," ବୋଲି ରାମ, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମଦଳ ସମାନ, ନିରବ ଭାବେ ପିତାଙ୍କ ଆଙ୍କ ଉପରେ ବସି ରହିଲେ। ତାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଚିନ୍ତା କଲେ ଯେ, କାହିଁକି ରାମ ଦୁଃଖିତ? ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ଓ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ। ବସିଷ୍ଠ ଋଷି କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ଏହାର କାରଣ ଅଛି, ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।" ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ। "ରାଜା, ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ ଲୋକମାନେ ତୁଚ୍ଛ କାରଣରେ କ୍ରୋଧ, ଶୋକ କିମ୍ବା ଅତି ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାରରେ ବଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନ କେବଳ ସୃଷ୍ଟିର ଶକ୍ତି ଓ ପରିସ୍ଥିତିର ଗୁରୁତ୍ୱ ଛଡ଼ା ହୁଏ ନାହିଁ।" ଏଭଳି କହି ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଚୁପ ହୋଇ ରହିଲେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଚିନ୍ତା ଓ ସନ୍ଦେହରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ରାଜମହଳର ସମସ୍ତ ରାଣୀ ଚିନ୍ତା ଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ଓ ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କ ଚଳାଚଳ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ସେ ସମୟରେ ଋଷିଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କର ମାୟିକ ଶକ୍ତିରେ ବିଘ୍ନିତ କରୁଥିଲେ, ଯଦ୍ୟପି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ ଥିଲେ। ତେଣୁ ଏହି ଯଜ୍ଞକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ପାଇଁ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଭାବେ ସମ୍ପନ୍ନ କରିବା ସମ୍ଭବ ନ ଥିଲା। ଏହିପରି ତାପସମାନଙ୍କ ବିନାଶ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ମହାତ୍ମା, ତପୋବଳର ଭଣ୍ଡାର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରକୁ ଆସିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ତାଲପାଇଁ, ସେ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାରରେ ରକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁରନ୍ତ ଯାଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଅବଗତ କରାଅ, ଯେ ମୁଁ, ଗାଧିପୁତ୍ର କୌଶିକ, ଆସିଛି।" ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଭୟ ଓ ଆଦରରେ ରାଜମହଳକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଗିଏ ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରପାଳଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ ଯେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷି ଆସିଛନ୍ତି। ତାପରେ ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରପାଳ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ସଭାରେ ବସିଥିଲେ, ଏବଂ ଦ୍ୱାରେ ଏକ ବିଭା ମହାପୁରୁଷ ଦଢ଼ିଆ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅଗ୍ନିମାନ୍ଦ ଜଟା ଓ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଖବର ଦେଲେ। ସେଠି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ମଣିଷ, ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର, ବନ୍ଦେରା ଓ ଚମରାଦି ଦ୍ୱାରା ସେଠିକୁ ସୁଶୋଭିତ କରିଥିଲେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଚମକୁଥିଲା। "ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ନମ୍ରତା ସହିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦିଅ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷି ଆସିଛନ୍ତି," ବୋଲି ଦ୍ୱାରପାଳ କହିଲେ। ଏହି ଶୁଣି ରାଜା ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ସାମନ୍ତମାନଙ୍କ ସହ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନରୁ ଉଠିଲେ। ବହୁ ସାମନ୍ତ ଓ ରାଜାମାନେ ପଦେପଦେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ବାମଦେବ ସହିତ ତେଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ସେଠି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ମୁନିମଧ୍ୟେ ବ୍ୟାଘ୍ର, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦ୍ୱାରପାଳରେ ଦଢ଼ିଆ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଭୂମିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତେଜ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ତାଙ୍କ ଶିର ଜଟାରେ ଗଠିତ, ତପସ୍ୟାର କ୍ଷୟ ଓ କାଳରେ ପାକିଥିବା, ସନ୍ଧ୍ୟା ମେଘରେ ମୁଡ଼ିଥିବା ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ଶାନ୍ତ, ଶୋଭାମୟ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଗମ୍ଭୀର ଓ ଗମ୍ଭୀର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୟାଳୁ କିନ୍ତୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ଉପସ୍ଥିତି, ଶାନ୍ତି ଓ ଗମ୍ଭୀରତା ସହିତ ତାଙ୍କର ଅପାର ତେଜ ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତିରେ ଭରିଯାଉଥିଲେ।