ହେ ରାମ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବହନ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସବୁକିଛି ବହନ କରିପାରିବାର ଶକ୍ତି ରଖେ। ଏହି ଦେହର ନଗରୀରେ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ମନୁଷ୍ୟ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ଓ ଶାନ୍ତି ସହିତ ନିଜ ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଶାସନ କରେ। ସେ ମନର ମଦମସ୍ତ ଘୋଡ଼ାକୁ ଅନ୍ଧକାରର ଖାଇଁରେ ଫେଙ୍କି ଦିଏ ନାହିଁ, ନାହିଁ କି ସେ ନିଜ ବିବେକ ଝିଅକୁ ଲୋଭ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଆକୃତିକୁ ଦେଇଥାଏ। ସେ ଅଜ୍ଞାନର ଅଞ୍ଚଳରେ କୌଣସି ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖେ ନାହିଁ; ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ, ସେ ସଂସାର ରୂପୀ ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁର ମୂଳକୁ କାଟି ଦିଏ। ସେ ଆକାଂକ୍ଷାର ଚକ୍ରବ୍ୟୁହ, ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କଣ୍ଠାର କିଲ୍ଲା, ଓ ସୁଖ-ଦୁଃଖର ବନରେ ବୁଡ଼ି ନାହିଁ। ସେ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ସଦା ପବିତ୍ର ନଦୀ ମିଳନସ୍ଥଳରେ ସ୍ନାନ କରେ, ମନର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ପଦେପଦେ ଚାଲେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, ନଗରୀର ଦୃଶ୍ୟରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇ ସଦା ଧ୍ୟାନର ଅନ୍ତଃପୁରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥାଏ। ଏହି ଦେହର ନଗରୀ ଯେଉଁଠି ହୃଦୟ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ରହେ, ସେଠି ଦେବତାସ୍ୱରୂପ ଆନନ୍ଦ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀ ପରି। ଯେଉଁ ନଗରୀରେ ସମସ୍ତ କିଛି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି, ଅସ୍ଥିର ବସ୍ତୁ ଛାଡ଼ି କିଛି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ—ଏହିପରି ନଗରୀ କିପରି ରାଜାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବ ନାହିଁ? ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହର ଏହି ନଗରୀ ନଷ୍ଟ ହେଲେ କିଛି ହାରାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଘଡ଼ି ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ଆକାଶ କମିଯାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ବାୟୁ ଘଡ଼ିକୁ ଛୁଏ, ଯାହା ଅଛି; ଯାହା ନାହିଁ, ତାକୁ ନୁହେଁ, ସେପରି ଦେହୀ ନିଜ ଦେହ ନଗରୀ ସହିତ ଏହି ଭାବରେ ଜଡିତ। ଏଠି, ଏହି ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅସଙ୍ଗ; ନିଜ ବିଚାରରେ ଏକାକୀ ଭାବ ଅନୁଭବ କରି, ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖିଥାଏ। କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ରୁଚି ରଖି, ଏକ ସମୟରେ ଫଳ ପାଇଁ ସବୁ ପ୍ରାକୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁମୋଦନ କରେ। କେବେ କେବେ ସେ ନିଜର ପବିତ୍ର ଚଞ୍ଚଳ ମନ ରୂପୀ ଆକାଶରଥ ଉପରେ ହସିଖୁସି ଚଢ଼ି ହେଉଛି, ଯାହା ସ୍ପନ୍ଦନଶୂନ୍ୟ, ଆନନ୍ଦଦାୟି ଓ ମୋହକ। ସେଠି ସ୍ଥିତି ହୋଇ, ସେ ସଦା ସୁନ୍ଦର ଜଗନ୍ମାତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥାଏ, ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ସଦା ଶିତଳ, ରାମଙ୍କ ସହ ହୃଦୟର ମଧୁର ମିତ୍ରତା ରହିଛି। ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରିୟା ଏକତାର ସତ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଚନ୍ଦ୍ର ସହ ବିଶାଖା ତାରା ଭଳି, ତାଙ୍କ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଉପବିଷ୍ଟ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦୁଃଖର ଚକୁ ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ଦେଖେ, ଯେପରି କେହି ଜମିରେ ଦିମିର ଗୁହା ଦେଖେ କିମ୍ବା ଉପରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖେ। ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀରେ ଶୋଭିତ, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଅଭିଭାସିତ ହୁଏ, ଯାହା ଆଉ କେବେ କମିଯାଏ ନାହିଁ। ଅନେକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କ୍ଲାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ; ବରଂ, କାଳକୂଟ ବିଷ ଗଳାରେ ଧରିଥିବା ଭଳି ତାର ତେଜ ଦେଖାଯାଏ। ଭୋଗ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଉପଭୋଗ କଲେ ତାହା ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ଯେପରି ଚୋରକୁ ଚିହ୍ନି ଓ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କଲେ ସେ ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ, ବନ୍ଧୁ ହୁଏ। ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଝଗଡ଼ା କରୁଛନ୍ତି, ତାଠାରୁ ଦୂରେ ରହି, ଜ୍ଞାନୀ ସେଉଁଠି ଭୋଗର ଶ୍ରୀକୁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଯାତ୍ରା ପରି ଦେଖନ୍ତି। ପଥିକମାନେ ଯେପରି ଗାଁର ଯାତ୍ରା ନିର୍ବିଘ୍ନ ଦେଖନ୍ତି, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖନ୍ତି। ଚକ୍ଷୁଷ୍ମାନେ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଥାଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଲିପ୍ତ ଭାବରେ ଲାଗିଥାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉପଲବ୍ଧ ବସ୍ତୁକୁ ଧରି ରଖେ ନାହିଁ, ନାହିଁ କି ତାକୁ ଦେଇ ଦିଏ; ଜ୍ଞାନୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ଯାହା ମିଳିନାହିଁ ତାହା ପାଇଁ ଉତ୍କଣ୍ଠା, ଯାହା ମିଳିଛି ତାହା ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତି—ଏହି ଭାବ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନକୁ ବିଚଳିତ କରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆସାନା ଚଳିତ ପର ଗିରିକୁ ହଲାଇ ପାରିନାହିଁ। ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଶାନ୍ତ, କୌତୂହଳ ଶୂନ୍ୟ, ଇଚ୍ଛାର ଜାଲ କ୍ଷୀଣ; ଏପରି ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ହୁଅନ୍ତି। ଆତ୍ମା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ମରେ ନାହିଁ; ନିଜ ଅସୀମ ସ୍ୱରୂପରୁ ବିସ୍ତୃତ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅପାର, ଦୁଧର ସାଗର ପରି ଏହି ଆତ୍ମସ୍ଥ ଜନ। ଶାନ୍ତ ଜନ ଭୋଗାକାଂକ୍ଷୀ, ଅଶକ୍ତ ଓ ଦୁଃଖିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ହସନ୍ତି, ଯେପରି ସ୍ୱସ୍ଥ ମନୁଷ୍ୟ ପାଗଳଙ୍କୁ ଦେଖି ହସେ। ଯେପରି କେହି ତାଙ୍କର ଜନାନୀକୁ ଚାହିଁଲେ ହସ ଆସେ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଆକାଂକ୍ଷା ଦେଖି ହସନ୍ତି। ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ି ଯାଇ ସମତାର ସୁଖ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯେପରି ଦନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହାତୀକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ। ଯଦି ମନକୁ ଭୋଗରେ ଲିପ୍ତ ହେବାକୁ ଦିଅ, ତେବେ ତାହାକୁ ଆରମ୍ଭରେ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯେପରି ବିଷ ଚାରା ଅଙ୍କୁର ହେବା ସମୟରେ କାଟି ଦିଅ। ଯେଉଁଠି ଆଘାତ ପରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ, ସେଠି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଅଛି; ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଝୁଲସିଥିବା ଧାନକୁ ଅଳ୍ପ ଜଳ ମଧ୍ୟ ଅମୃତ ପରି ଲାଗେ। ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ସେଠି ସମ୍ମାନ ବା ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଅନୁଭବ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ପ୍ରବଳ ବର୍ଷାରେ ନଦୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଅଳ୍ପ ବନ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଅଛି, ସେଠି ଉପକାର ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନି ଆଉ ଆଶା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରବାହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ଆଉ ନିଜ ଅନ୍ତରେ ନେଇଥାଏ। ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲାପରେ, ପରେ ଯେଉଁ ଅଳ୍ପ ଭୂଷା ବା ଭୋଗ ମିଳେ, ପୂର୍ବରୁ ଅନୁଭବ ନଥିଲେ ତାହା ବେଶି ଲାଗେ। ଏକ ରାଜା ବନ୍ଧି ରଖାଯାଇ ପରେ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଅଳ୍ପ ଗ୍ରାମରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଏକ, ଯିଏ କେବେ ବନ୍ଧିତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ରାଜ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉନାହିଁ।