ଏହି ଶରୀର ଏକ ମହାନ ନଗରୀ ଭଳି, ଯେଉଁଥିରେ ଜ୍ଞାନୀ ଆନନ୍ଦ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଗି ଅନେକ ଖେଳ ଓ ଭୋଗର ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି। ଏହି ନଗରୀ କେବଳ ସୁଖ ପାଇଁ ଅଛି, ଦୁଃଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଏହି ଶରୀର କେମିତି ଏକ ନଗରୀ ଭଳି? ଏବଂ ଏହି ନଗରୀରେ ବସିଥିବା ଯୋଗୀ କିପରି ସ୍ୱାଧୀନତାର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି? ହେ ରାମ, ଏହି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଶରୀର ନଗରୀ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ। ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଏହି ନଗରୀ ଅସୀମ ଲୀଳାର ଧାମ ଓ ସ୍ୱ-ଚେତନାର ଆଲୋକରେ ପ୍ରଦୀପ୍ତ। ଏହି ନଗରୀର ଆଖି ଦ୍ୱାରା ଜଣା ପଡ଼େ, ଅନ୍ତଃପୁର ଅନେକ ରୂପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ହାତ ଗଳି ଭଳି ଚାଲିଛି, ପାଦ ନଗର ସୀମାକୁ ଛୁଇଁଅଛି। କେଶ ଲତା ଓ ଗୁଚ୍ଛ ଭଳି ଶୋଭା ଦେଉଛି, ଚର୍ମ ଦେଉଛି ପାତିର ଦେଖା, ଏବଂ ଗୋଡ଼, ପିଣ୍ଡି, ଉରୁ, ଘୁଁଡ଼ି ଏହି ନଗରୀର ମଜବୁତ ସ୍ତମ୍ଭ। ତଳପାଦରେ ରେଖା ଓ ପଥରର ଚିହ୍ନ ଅଛି, ଚର୍ମ, ସନ୍ଧି, ନାଡ଼ୀ ଏବଂ ମର୍ମ ସୀମା ଭଳି ଅଛି। ଦୁଇ ଉରୁର ଶିରା ଦ୍ୱାରା ଏହି ନଗରୀର ଦ୍ୱାର, ଯେଉଁଠାରେ ଯୋନି ଚର୍ମ ଓ କେଶ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ମୁହଁ ଭୂଷିତ ହୋଇଛି କପୋଳ, ଲଳାଟ, ଭୂକୁଟି ଓ ମୁଁହର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ; ବିସ୍ତୃତ କପୋଳ ମାନେ ଏକ ଖୋଲା ମାଠ ଭଳି, ଦୃଷ୍ଟିର ଅମଳ କମଳ ଭାବରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ। ଛାତି ଏକ ହ୍ରଦ ଭଳି, ଯେଉଁଠି ସ୍ତନ ଅଙ୍କୁର କମଳ ମୁକୁର ଭଳି ଉଠିଛି, କନ୍ଧ ଶିଳା ଭଳି ଉଠିଛି, ଘନ କେଶ ଦ୍ୱାରା ଢାକା। ପେଟ ଏକ ଗହ୍ୱର ଭଳି, ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛିତ ଖାଦ୍ୟ ପକାଯାଏ, ଗଳା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଶବ୍ଦ ହୋଇ ବାହାରିଯାଏ। ଏହି ଶରୀର ହୃଦୟ ର ହାଟରୁ ଯାହା ପାଏ ତାହା ପିନ୍ଧି ସୁଶୋଭିତ ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରାଣର ନଗରୀ ନବ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ। ମୁହଁ ଖୋଲିଲେ ଦାନ୍ତ ଓ ହାଡ଼ ଦେଖାଯାଏ, ଜିଭ ଭିତରେ ଚଳିଥାଏ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଚେବାଇ ରସାସ୍ବାଦ କରେ। କାନ ଗହ୍ବର କେଶ ଜଙ୍ଗଲ ଦ୍ୱାରା ଢାକା, ପିଠ ଏକ ଅଜଣା ଅଞ୍ଚଳ, କମର ଚେନ ବିକ୍ରମା ଭଳି ଅଛି। ମଳଦ୍ୱାର ମଳରେ ବନ୍ଧା, ଭିତରେ ଅନନ୍ତ କିଚଡ଼; ମନର ଉଦ୍ୟାନରେ ଆତ୍ମ-ଚିନ୍ତନ ନାମକ ବେଶ୍ୟା ଚଳିଥାଏ। ଏହି ଶରୀର ନଗରୀ ମନ୍ଦ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ବନ୍ଦି, ବୁଦ୍ଧି ନାମକ ମାଛ ଧରା ମଣିଷ ଦ୍ୱାରା ସଂଯମିତ; ମୁହଁର ମୁସ୍କାନ ଉଦ୍ୟାନର ଫୁଲ ଭଳି ଖିଲିଅଛି। ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନଗରୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ, ଶୁଭ, ସୁଖର ଧାମ; ଏହା କେବଳ ଉପକୃତି ଦେଇଥାଏ। ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଶରୀର ଅସଂଖ୍ୟ ଦୁଃଖର ରକ୍ଷକ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଅସଂଖ୍ୟ ଆନନ୍ଦର ଧାରକ। ହେ ଶତ୍ରୁ-ଜୟୀ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ କିଛି ହରାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା ଥିଲେ ସବୁ ଥାଏ; ଏହିପରି ଏହି ଶରୀର ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ସୁଖ ଦିଏ। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଶରୀର ଉପରେ ଚଢ଼ି ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଅନୁଭବ କରି ଏହାକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ଏହି ଶରୀର ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ରଥ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଶବ୍ଦ, ରୂପ, ରସ, ସ୍ପର୍ଶ, ଗନ୍ଧ, ବନ୍ଧୁ, ଧନ—ଏସବୁ କେବଳ ଏହି ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ, ଏହିପରି ଏହି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଲାଭ ଦେଇଥାଏ। ହେ ରାମ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଶରୀର ଭୋଗ ଓ ଦୁଃଖର କାର୍ଯ୍ୟର ଜାଳ ବହନ କରେ, ତାହାଲେ ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମର୍ଥ। ଏହି ନଗରୀରେ ଜ୍ଞାନୀ ମୋହ ଛାଡ଼ି, ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ନିଜ ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ଶାନ୍ତିରେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ସେ ମନ ନାମକ ମଦୋନ୍ମତ ଘୋଡ଼ାକୁ ଅନ୍ଧକାରର ଗଡ଼ିରେ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ବିବେକ ଝିଅକୁ ଲୋଭ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରୂପୀ ବରକୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନ ରାଜ୍ୟର କୌଣସି ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ଭିତରେ ସେ ସଂସାର ଶତ୍ରୁ ଭୟଙ୍କର ମୂଳକୁ କାଟି ଦିଅନ୍ତି। ସେ ତୃଷ୍ଣାର ଭ୍ରମରେ, କାମନାର ଅସ୍ଥିରତାର ଦୁର୍ଗରେ, ଲାଭ-ହାନିର ଜଙ୍ଗଲରେ ଡୁବନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଇଁ ଦିଗରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ମନର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ପଦେ ପଦେ ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମରେ ବିହାର କରନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅଦୃଶ୍ୟ, ନଗରୀର ଉଲ୍ଲାସ ଛାଡ଼ି, ନିତ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ନାମକ ଗୁପ୍ତ କକ୍ଷରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥାନ୍ତି। ଏହି ଶରୀର ନଗରୀ ହୃଦୟର ଆନନ୍ଦରେ ନିତ୍ୟ ମଗ୍ନ ଥିବା ପାଇଁ ଦେବତାମୟ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଉଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରର ଅମରାବତୀ ଭଳି। ଏଠାରେ ଯାହା ସ୍ଥିର, ତାହା ସ୍ଥିର ରହେ; ଅସ୍ଥିର ନ ଥିଲେ କିଛି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ—ଏହିପରି ଏହି ଶରୀର ରାଜାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ କିଛି ହରାଯାଏ ନାହିଁ; ମଟି ଭାଙ୍ଗିଲେ ଆକାଶ କମିଯାଏ ନାହିଁ। ବାୟୁ ଅଛିଥିବା ପାତ୍ରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ନଥିଲେ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଆତ୍ମା ଏହି ଶରୀର ନଗରୀ ସହ ସମ୍ପର୍କ ରଖେ। ଏଠିରେ ଏହି ଶୁଭ ଆତ୍ମା ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଅସଙ୍ଗ; ନିଜ କଳ୍ପନାରେ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରି, ସ୍ୱ-ସ୍ୱରୂପର ଦର୍ଶନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କରୁନ୍ଥିବା ଭାବ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଉପରେ ଝୁକିଥିବା, କେବଳ ଫଳ ପାଇଁ ସ୍ୱାଭାବିକ କ୍ରିୟାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। କେବେ କେବେ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ନାମକ ଚଞ୍ଚଳ ଆକାଶ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଲୀଳା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସେ ନିତ୍ୟ ଜଗତ୍ସୁନ୍ଦରୀ ସହ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି, ଯାହାର ଅଙ୍ଗ ସଦା ଶୀତଳ, ରାମ ସହ ହୃଦୟର ମିତ୍ରତା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ସେଠାରେ ଦୁଇ ପ୍ରିୟା, ସତ୍ୟର ଏକତାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପାଖରେ ଦୁଇ ଶୁଭ୍ର ତାରା ଭଳି, ତାଙ୍କ ମନକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ଆସନରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖର ଆଘାତରେ ବିଭାଜିତ ହେଉଛି, ଏକ ଆସନରୁ ପିପିଳି ଗୁହା ଦେଖିବା ଭଳି, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରୁ ଦେଖିବା ପରି। ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧିରେ ଭୂଷିତ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଯାହାର ଆଭା କଦାଚିତ୍ କମେ ନାହିଁ। ସେ ଯେତେବେଳେ ଭୋଗରେ ଲିନ ହୁଅନ୍ତି, ଏହି ସମସ୍ତ ଭୋଗ ତାଙ୍କୁ କ୍ଲାନ୍ତି ଦିଏ ନାହିଁ; କଳକୂଟ ବିଷ ଗଳାରେ ପିନ୍ଧିବା ଭଳି, ଏହି ଭୋଗ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ବଢ଼ାଏ।