ତୁମେ ଶୁଣ, ହେ ରାମ! ଏହି ତିନି ଜଗତରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ନାମ କିମ୍ବା ବସ୍ତୁ ଅଛି, ସେ ସବୁ ମୋର ଏକ ଅଂଶମାତ୍ର, ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି। ଯିଏ ଏହାକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଦେଖିପାରେ, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟରେ ଦେଖେ। ଯେଉଁ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଯାହାଙ୍କର 'ମୁଁ' ଓ 'ତୁମେ', 'ନିଜ' ଓ 'ପର' ଭାବ ମନର ଗଢ଼ା ଧାରଣା ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ସେ ନିର୍ମଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସବୁକିଛି ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ସଂସାରକୁ ଦୟା କରିବା, ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ନିଜର ଅଂଶରୂପେ ଦେଖିବା ଉଚିତ, ମୋର ଛୋଟ ଭଉଣୀ ପରି। ଯିଏ ତିନି ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁର୍ବଳ ଭାବରେ ଦେଖେ, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟରେ ଦେଖେ। ଯିଏ ଦେହକୁ ବସ୍ତୁହୀନ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଭୟର ତିଆରି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଜାଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଦେଖେ, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟରେ ଦେଖେ। ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ବିଚାରର ଗଣନା—ଯିଏ ଏହାକୁ 'ମୁଁ ଏହି ନୁହେଁ' କିମ୍ବା 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି ଦେଖେ, ସେ କେବେ ହ୍ରାସ ପାଉନାହାନ୍ତି। ଏହି ସଂସାର ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଭରିଯାଇଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ—ଯିଏ ଏହାକୁ 'କଣ ତ୍ୟାଗିବି, କଣ ଗ୍ରହଣ କରିବି?' ବୋଲି ଦେଖେ, ସେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ। ଯାହାପାଇଁ ସବୁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି, ଯାହା ତର୍କ ଓ ଦୃଶ୍ୟର ପାରାଗତ, ଯାହାଙ୍କର ତ୍ୟାଗ-ଗ୍ରହଣର ଚିନ୍ତା ଶେଷ—ମୁଁ ସେଉଁଠି ନମସ୍କାର କରେ। ଯିଏ ଆକାଶ ସମାନ, ସବୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକ ରୂପ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ରଙ୍ଗିତ ହୁଏନାହିଁ—ସେଉଁଠି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ପରମେଶ୍ୱର। ଯିଏ ଅନ୍ଧକାର ଓ ପ୍ରକାଶର ଧାରଣାରୁ ମୁକ୍ତ, କାଳର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ସ୍ଥିର, ସମତୁଳିତ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ—ମୁଁ ସେଉଁଠି ଅବସ୍ଥାକୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଏହି ସଂସାରର ଉଦୟ-ଅସ୍ତମୟ, ବିଭିନ୍ନ ଓ ସୁନ୍ଦର ରୂପରେ ଯେଉଁଠି କ୍ରିୟା ସମତୁଳିତ, ଏକାଗ୍ର ଓ ଅପାର ଅଛି—ସେଇ ପରମ ଜ୍ଞାନୀ, ଶିବଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଏହି ଦେହର ମହାନଗର, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଜଣା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଉଦ୍ୟାନ ପରି। ଏହା କେବଳ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ, ଦୁଃଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ହେ ମହାମୁନି, ଏହି ଦେହକୁ କିପରି ନଗର ବୋଲି କୁହାଯିବ? ଏବଂ ଯୋଗୀ ଏଠିରେ ବସି କିପରି ଏକାକୀ ରାଜ୍ୟସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ? ହେ ରାମ, ଏହି ଦେହର ମଧୁର ନଗର ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ; ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଅନନ୍ତ ଲୀଳାର ଧନ, ନିଜ ଚେତନାର ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଚକ୍ଷୁର ଜାଳି ଝଲମଲାଉଛି, ଭିତର ଲୋକ ଅଲୋକିତ, ହାତ ରାସ୍ତା ପରି ବିସ୍ତାରିତ, ପାଉ ଦେହର ସୀମାକୁ ଛୁଇଁଅଛି। କେଶର ଶୃଙ୍ଖଳା ଲତା ଓ ଗୁଛ ପରି ଶୋଭା, ଚର୍ମ ଦେଉଳ ପରି, ଗୋଡ଼, ଗୋଡ଼ୁଳା, ଉରୁ, ଘୁଁଡି ପାଇଁ ଥମ୍ଭ ପରି। ପାଦତଳ ରେଖା ଓ ପଥର ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଖଳିତ, ଚର୍ମ, ସନ୍ଧି, ନାଡ଼ିର ସୀମାରେ ଆକର୍ଷଣୀୟ। ଦୁଇ ଉରୁର ଶୀର୍ଷରେ ଦ୍ୱାର, ଯୋନି ଉପସ୍ଥିତ, ଚର୍ମ ଓ କେଶରେ ଢାକା, ମାଂସପତ୍ରରେ ଆଛାଦିତ। ମୁଣ୍ଡ ଭୂଷିତ, ଭୃକୁଟି, କପାଳ, ମୁଁହ ର ଅଭା, ଚୌଡ଼ା ଗଣ୍ଡ ଖେଳ ମାଟି ପରି, ଦୃଷ୍ଟିର ପଦ୍ମ ଛିଟିଯାଇଛି। ଛାତି ହେଉଛି ଝିଲିକ, ସେଠାରେ ସ୍ତନକୁଡ଼ି ଅଙ୍କୁର ପଦ୍ମ, କାନ୍ଧ ଖେଳୁଥିବା ପାହାଡ଼, ଘନ କେଶରେ ଢାକା। ଉଦର ଗଭୀର ଖାଇ, ଖାଦ୍ୟ ପକାଯାଏ, ଗଳାର ଗଭୀର ନାଳୀରେ ବାୟୁର ଗୁଞ୍ଜନ। ହୃଦୟର ବଜାରରୁ ଯାହା ମିଳେ, ତାହାରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରାଣର ନଗର ନଉ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ସରିଯାଉଛି। ମୁଁହ ଖୋଲିଲେ ଦାନ୍ତ ଓ ହାଡ଼ ଦେଖାଯାଏ, ଜିହ୍ବା ଭିତରେ ଘୁରେ, ଖାଦ୍ୟ ଚବାଏ ଓ ଉପଭୋଗ କରେ। କାନର କୁଆ କେଶର ଝାଡ଼ି ଢାକିଛି, ପିଠି ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ପରି, କମର ଶୃଙ୍ଖଳା ସୀମା ଚିହ୍ନିତ। ମଳ ଦ୍ୱାର ଅପବିତ୍ର, ଭିତରେ ଅନନ୍ତ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ମନର ବାଗିଚାରେ ଆତ୍ମ-ଚିନ୍ତନ ନାଟିନୀ ଘୁରେ। ଏହି ଦେହ ନଗର ଆନନ୍ଦମୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୂର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ବାନ୍ଦର ପରି, ବୁଦ୍ଧି ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବାନ୍ଧିଛି, ମୁଁହର ବାଗିଚାରେ ହସର ମୁକୁର ଖିଲିଯାଏ। ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଦେହ ନଗର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ସୁଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କେବଳ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ, କଦାଚିତ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପକାରୀ। ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅନେକ ଦୁଃଖର ରକ୍ଷକ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ଆନନ୍ଦର ରକ୍ଷକ। ହେ ଶତ୍ରୁ ଜୟୀ, ଏହା ହରାଏଲେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କିଛି ହାରାଏନାହିଁ; ରହିଲେ ସବୁ ରହିଯାଏ—ଏହିପରି ଏହା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଦେହ ଉପରେ ଚଢ଼ି ସଂସାରରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚଳନ କରି, ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଅନୁଭବ କରି ଓ ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ଏହିପରି ଏହା 'ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ରଥ'। ଧ୍ୱନି, ରୂପ, ରସ, ସ୍ପର୍ଶ, ଗନ୍ଧ, ବନ୍ଧୁ, ଧନ—ସବୁ ଏହା ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ତେଣୁ ଏହା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଲାଭ ଦେଉଥିବା ଦେହ। ହେ ରାମ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦେହ ଭୋଗ ଓ ଦୁଃଖର କାର୍ମିକ ଜାଲ ଉଠାଏ, ସେତେବେଳେ ସବୁଠି ସମସ୍ତ ଭାର ଉଠାଇପାରେ। ଏହି ଦେହ ନଗରରେ ଜ୍ଞାନୀ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ, ଅଶାନ୍ତି ନ ହୋଇ, ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଶାନ୍ତିରେ ଶାସନ କରେ। ସେ ମନର ମଦାନ୍ଧ ଘୋଡ଼କୁ ଅନ୍ଧକାର ଗର୍ତ୍ତରେ ଫେଙ୍କି ଦିଅନାହାନ୍ତି, ନାହିଁ ନିଜ କନ୍ୟା ବିବେକକୁ ଲୋଭ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ରୂପକୁ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ଅଜ୍ଞାନ ଭୂମିରେ କୌଣସି ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖନ୍ତିନାହିଁ; ଭିତରେ ସେ ସଂସାର ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁର ମୂଳ କାଟିଦିଅନ୍ତି। ସେ ତୃଷ୍ଣାର ଘୂର୍ଣ୍ଣି, କାମନାର ଅଶାନ୍ତି ଦୁର୍ଗ, ଏବଂ ସୁଖ-ଦୁଃଖର ବନରେ ଡୁବନ୍ତିନାହାନ୍ତି। ସେ ସବୁବେଳେ ବାହ୍ୟ ଓ ଭିତର ଦୁଇଁଠି ଦେହ ତୀର୍ଥରେ ମନର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଦ୍ରୁତ ଅନୁସରଣ କରି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅଦୃଶ୍ୟ, ସହରର ଦୃଶ୍ୟରୁ ଦୂର, ସେ ସଦା ଭିତରର ଧ୍ୟାନ ନାମକ ଗୃହରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସନ୍ତି। ଏହି ଦେହ ନଗର ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ, ଯାହାଙ୍କର ହୃଦୟ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ; ଏହା ଦିବ୍ୟ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀ ପରି। ଯେଉଁ ଦେହ ନଗରରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅବିଚଳିତ ଅଛି, ଯେଉଁଠି କିଛି ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ହରାଏ—ସେଉଁଠି ରାଜାଙ୍କୁ କିପରି ଆନନ୍ଦ ନ ମିଳିବ?