ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେବା ସହିତ, ଜ୍ଞାନର ପଦ୍ମ ଧର୍ମମୟ କିଶଳୟରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଶୁଭ୍ର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଫୁଟିଉଠେ, ଯେପରି ଉଷାକାଳର ଆକାଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଧର୍ମର ସମ୍ପଦର ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ଶାନ୍ତି ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଇଥାଏ । ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କଣ କୁହିବି? ମହାନ ମନ, ଯିଏ ଯାହା ଜଣିବାକୁ ଉଚିତ ତାହାକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ଆକାଶ ଭିତରେ ଥିବା ଖାଲିସ୍ଥାନ ପରି, ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମାନ ହୁଏ ନାହିଁ । ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ତଦନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିଛି ଏବଂ ଯାହାର ସ୍ୱୟଂ ଉଦିତ ହୋଇଛି, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଏବଂ ଶିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୟାର ପାତ୍ର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ । ଯଦିଓ ଚିନ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ବାହ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯିଏ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ ମନ ରଖିଛି, ସେଠାରେ ଏହି ଚିନ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ଆସିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମୃଗ ମାୟା ଜଳକୁ କେବେ ମିଳିପାରେ ନାହିଁ । ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ତରଙ୍ଗ ପରି ଆସେ ଓ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ଦେଖି, ଏହାରେ ବିଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ । ପ୍ରକାଶ ଓ ଲୟ—ଏହାହିଁ ସଂସାରର ପଥ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ନିର୍ବିକାର ଭାବେ ଦେଖି, ସେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଯେପରି ଘଡ଼ା ଭିତର ଆକାଶ, ଘଡ଼ା ଶୋଭିତ କିମ୍ବା ଭାଙ୍ଗିଯିବାରେ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ନେଇ ଚିନ୍ତିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ଭିତର ଆତ୍ମା ଅପ୍ରଭାବିତ ରହିଥାଏ । ବିବେକ ଉଦିତ ହେଲେ, ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମର ଭାରରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ମୂଢ଼ତାର ଶୀତଳତା ଦୂରିଯାଏ; ମନ ମେଘାଛାଦିତ ଥିଲେ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଇଛା ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ । ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରିନାହାନ୍ତି—'ମୁଁ କିଏ? ଏହା କ'ଣ?'—ସଂସାରର କଳହ ଅନ୍ଧକାର ପରି ରହିଥାଏ । ଏହି ଦେହ ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମର ଭାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହା ଦୁଃଖର କାରଣ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି, ସେ ନିଖାଦ ଦେଖିଥାନ୍ତି । ଯିଏ ମୃଗୀକୁ ଯଥାର୍ଥ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ଦେହର ଏହି ଦୁଃଖ-ସୁଖ, ଦେଶ-କାଳରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେବା, ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ନୁହେଁ ବୋଲି ଜାଣିଛି, ସେ ଏକ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରିଥାଏ । ଯିଏ ଆତ୍ମାକୁ ଓ ସମସ୍ତକୁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନାର ଆଲୋକରେ ଦେଖେ, ସେ ଏକତାର ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରିଥାଏ । ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦିଗ, କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ଆକାଶରେ 'ମୁଁ ଏକମାତ୍ର' ବୋଲି ଦେଖେ, ସେ ଏକ ନିଖାଦ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରିଥାଏ । ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆମ୍ଭେ ପରି, ଅନେକ ଭାବରେ କଳ୍ପିତ ହେଉଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଯିଏ ଅନ୍ତଃସ୍ଥଳରେ ଦେଖେ, ସେ ଏକ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରିଥାଏ । ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନନ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆତ୍ମାକୁ ଯିଏ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ଏକ ନିଖାଦ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରିଥାଏ । ଯିଏ ରୋଗ, ଭୟ, ଦୁଃଖ, ବୟସ୍କ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେହ ବୋଲି ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ଯଥାର୍ଥ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି । ଯିଏ ମୋର ବିରାଟତାକୁ ଉପର, ତଳ, ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ପ୍ରସାରିତ ଦେଖେ, ଏବଂ ମୋ ପରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ ଏକ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରିଥାଏ । ଯିଏ ଏହି ସମସ୍ତ ଯଗତ୍ ମୋ ଭିତରେ ମଣିମାଳାର ତାର ପରି ଗଂଥିତ ଅଛି ବୋଲି ଦେଖେ, ଏବଂ ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ଅନ୍ତଃଚେତନା ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ ଏକ ନିଖାଦ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରିଥାଏ । ଯିଏ ଦେଖେ ଏଠାରେ ମୁଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି, ଏବଂ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ମଧ୍ୟରେ ତାହାକୁ ଦେଖେ, ସେ ଏକ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରିଥାଏ । ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁ ନାମ କିମ୍ବା ବସ୍ତୁ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ମୋର ଏକ ଅଂଶମାତ୍ର, ସାଗର ଭିତର ତରଙ୍ଗ ପରି; ଯିଏ ଏହାକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ନିଖାଦ ଦେଖେ । ଯେଉଁ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କର ମନୋବିକାର ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି 'ମୋର' ଓ 'ତୋର' ଭାବ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି । ଏହି ଜଗତକୁ ଦୟା, ସୁରକ୍ଷା ଓ ନିଜର ଛୋଟ ଭଉଣୀ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ; ଯିଏ ତିନି ଲୋକକୁ ଦୁର୍ବଳ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ଯଥାର୍ଥ ଦେଖେ । ଯିଏ ଦେହକୁ ଦୃଶ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଭୟର ରୂପେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଜାଲରେ ଆବୃତ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ନିଖାଦ ଦେଖେ । ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ସତ୍, ଅସତ୍, ବିଭିନ୍ନ ବିଚାର—ଏହାକୁ 'ମୁଁ ଏହି ନୁହେଁ' କିମ୍ବା 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି ଯିଏ ଦେଖେ, ସେ କେବେ ଅପମାନିତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ସଂସାର ନିଜରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଯିଏ ଦେଖେ—'କଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି, କଣ ଗ୍ରହଣ କରିବି?'—ସେ ଜ୍ଞାନୀ । ଯାହା ପାଇଁ ଏହା କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍, ଯାହା ତ୍ୟାଗ-ଗ୍ରହଣ ଶେଷ କରିଛି, ମୁଁ ସେଉଁଠି ନମସ୍କାର କରେ । ଯିଏ ଆକାଶ ପରି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକ ରୂପ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ରଙ୍ଗିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନାୟକ । ଅନ୍ଧକାର ଓ ଆଲୋକର ଧାରଣାରୁ ମୁକ୍ତ, କାଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରି, ସମବଳିତ, ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସମ୍ପନ୍ନ ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ସମ୍ମାନ କରେ । ଯାହାର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମାନ, ଯାହାର ନିଜେ ଜଗତର ଅନେକ ରୂପରେ ଉପସ୍ଥାନ, ସେଠାରେ କ୍ରିୟା ସମବଳିତ, ଏକାଗ୍ର ଏବଂ ସୀମାହୀନ—ସେହି ସର୍ବଜ୍ଞ, ସିବଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ । ଏହି ଦେହର ମହାନଗର, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଉଦ୍ୟାନ ପରି; ଏହା ମାତ୍ର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ, ଦୁଃଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ । ହେ ବୃହତ୍ ଋଷି, କିପରି ଦେହକୁ ଏକ ନଗର ବୋଲି କୁହାଯିବ? ଏବଂ କିପରି ଯୋଗୀ ଏହାରେ ବସି କେବଳ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ? ହେ ରାମ, ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ ଦେହ ନଗର ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ; ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅନନ୍ତ ଲୀଳାର ଧନ ଓ ନିଜ ଆତ୍ମାର ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ । ଚକ୍ଷୁର ଜନାଲା ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକିତ, ଅନ୍ତଃସ୍ଥଳ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ହାତର ରାସ୍ତା ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତାରିତ, ଏବଂ ପାଏଁ ଦେହର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଯାଏ ।