ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଜଣେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଚେତନା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସଜାଗ ଅଛି, ସେ ଏହି ସାମ୍ସାରିକ ପଥକୁ ଏକ ଗଭୀର ଭ୍ରମ ନିଦ୍ରା ପରି ଦେଖନ୍ତି। ତାଙ୍କର ମନ ଏତେ ଅସକ୍ତିରେ ଭରିଯାଇଥିବାରୁ, ମନୋହର ଭୋଗ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅସାଦର ଲାଗେ, ଅଭିଲାଷା ଓ ଆକାଂକ୍ଷା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅସକ୍ତି ଏବଂ ହାରାଏଯାଇଥିବା ମନ ଅନ୍ତେ ଆତ୍ମା ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି accumulated snow ସୂର୍ଯ୍ୟ ତଳେ ଗଳିଯାଏ। ଅଭିଲାଷାର ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯିବା ପରେ, ମেঘ ହଟିଥିବା ପରେ ନଦୀ ଶୁଖିଯିବା ପରି ମନର ଉତ୍ତେଜନା ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଜଗତୀୟ ଆକାଂକ୍ଷାର ଜାଲ ଭଙ୍ଗ ହେଲା, ଭାଲି ପାଖରେ ଧାଡ଼ି ଭଙ୍ଗି ଦେଇଥିବା ଅଣ୍ଡା ପରି, ଏବଂ ବିରକ୍ତିର ଶକ୍ତିରେ ଗଠ ବିଗଡ଼ିଯିବା ପରେ, ମୁକ୍ତି ଉଦୟ ହୋଇଯାଏ। ଯେପରି କଟକ ଫଳରେ ପାଣି ସ୍ୱଚ୍ଛ ହୋଇଯାଏ, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ମନ ଯେତେବେଳେ ରାଗ, ଆସକ୍ତି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ନିର୍ଭରତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଭ୍ରମରୁ ବାହାରିଯାଏ, ପକ୍ଷୀ ଏକାଠୁ ବାହାରିଯିବା ପରି। ମନ ଯେତେବେଳେ ସନ୍ଦେହ ଓ ଅଧମତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଜିଜ୍ଞାସା ଓ ଭ୍ରମ ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ଏହା ଅନ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଏକାଗ୍ର ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଉଚ୍ଚ ଓ ଦୂର ପରି ଉଠି, ସମତା ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ହଳୁକା ପବନ ପରି ସବୁଠି ଉଦୟ ହୋଇଯାଏ। ମନ ଅନ୍ତରେ ଅନ୍ଧାର ଓ ଅବସାଦ ରହିଲେ, ସାମ୍ସାରିକ ଆକାଂକ୍ଷା ଉଷା ପରି ଅନ୍ଧାର ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ଜ୍ଞାନର ପଦ୍ମ ନିର୍ମଳ ଆଲୋକରେ ଫୁଲିଯାଏ, ଉଷାକାଳ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରି, ସାମ୍ସାରିକ ଜଗତକୁ ମନୋହର କରି, ଗୁଣର ଧନ ପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଯାଏ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ପରି। ଆଉ କଣ କୁହିବି? ମହାମନ ଯେଉଁଠି ସବୁ ଜ୍ଞାନ ଜଣାଯାଏ, ସେ ଆକାଶର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବକାଶ ପରି, ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୋଇନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଜଣାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ଉଦୟ ହୋଇଯାଏ, ସେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଶିବ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର କୃପାର ଅଧିନରେ ଆସନ୍ତି। ମନ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଜଗତର ଚିନ୍ତା ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁପାରେନାହିଁ, ମୃଗ ମାୟା ଜଳକୁ ନ ପାଇଥିବା ପରି। ଏହି ଜଗତର ତରଙ୍ଗ ପରି, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଏହି ଘଟଣାମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଚଳିତ କରନ୍ତିନାହିଁ। ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ, ଏହି ସାମ୍ସାର ପଥ ଅଟୁଟ ଚାଲିଥାଏ, ତେବେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଦୁଇଁକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଭାବରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇନାହିଁ। ଏକ ଘଡ଼ିର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶ ଘଡ଼ି ଭଙ୍ଗିଲେ କିମ୍ବା ଶୋଭା ପାଇଲେ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇନାହିଁ, ଏହିପରି ଦେହର ଅନ୍ତରେ ଆତ୍ମା ଅପ୍ରଭାବିତ ରହିଥାଏ। ବିବେକ ଉଦୟ ହେଲେ, ଭ୍ରମର ଶୀତଳତା ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ମନର ମାୟା ମିରାଜ ପରି ଅଭିଲାଷା ଶୁଖିଯାଏ। 'ମୁଁ କିଏ? ଏହା କଣ?' ଏହି ଅନ୍ୱେଷଣ ନ ହେଲେ, ସାମ୍ସାରିକ ଉତ୍ତେଜନା ଅନ୍ଧାର ପରି ରହିଥାଏ। ଦେହ ଭ୍ରମର ଭାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଦୁଃଖର ଉତ୍ସ, ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହାକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଦେଖନ୍ତିନାହିଁ, ସେ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଭ୍ରମ ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ଦେହର ଏହି ସୁଖ ଦୁଃଖ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇ ନିଜର ନୁହେଁ ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି, ସେ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମା ଓ ସବୁକୁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନାର ଆଲୋକରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦିଶା, କାଳ, କ୍ରିୟା, ଆକାଶ ଓ ସବୁଠି 'ମୁଁ ଏକା' ବୋଲି ଦେଖି ପାରିବେ, ସେ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ସୂକ୍ଷ୍ମ 'ମୁଁ' ଅନେକ ଉପାୟରେ ସମସ୍ତ ଆଂଶରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି, କେବଳ କେଶର ଟିପରେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ବୋଲି ଦେଖିପାରିବେ, ସେ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଅନ୍ତରେ ଅନନ୍ୟ ଚେତନା ଅନନ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି, ସେ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ବ୍ୟାଧି, ଭୟ, ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ, ଜନ୍ମ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଲୋକ ଦେହକୁ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି, ସେ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତିନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ମୋର ମହାତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ, ତଳେ, ଚାରିପାଖରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି, ଏବଂ ମୋ ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ସେ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମୋ ଉପରେ ଗାଁଥି ହୋଇଛି, ମଣି ତାରରେ ଗାଁଥି ହୋଇଥିବା ପରି, ଏବଂ ମୁଁ ଏକା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚେତନା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ସେ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି, ଏବଂ ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିର ମଧ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରିବେ, ସେ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି। ତିନି ଜଗତର ଯେଉଁ କିଛି ନାମ ଓ ବସ୍ତୁ ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତେ ମୋର ଏକ ଅଂଶ, ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି; ଯେଉଁଠି ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ତରେ ଆସିଛି, ସେ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି। ମହାତ୍ମା ଯେଉଁଠି ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟର ଭାବ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ମନର ନିର୍ମାଣ ଶେଷ ହୋଇ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଆସିଯାଏ, ସେଉଁଠି ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି। ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ମୋର ଅପରିପକ୍ୱ ବୋନ୍ଧୁ ପରି, ଦୟା, ସୁରକ୍ଷା ଓ ନିଜର ଭାବରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁଠି ତିନି ଜଗତର ଦୂର୍ବଳତା ଚିତ୍କାର କରି ଦେଖିପାରିବେ, ସେ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଦେହକୁ ବସ୍ତୁ ବିହୀନ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଭୟରେ ଗଠିତ, ବିଶ୍ୱର ଜାଲରେ ଭରିଥିବା ବୋଲି ଦେଖିପାରିବେ, ସେ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି। ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଅସ୍ତି, ନାସ୍ତି, ବିବେକର ହିସାବ—ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ 'ମୁଁ ଏହି ନୁହେଁ' କିମ୍ବା 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି ଦେଖିପାରିବେ, ସେ କେବେ ଅପକ୍ଷୟିତ ହୋଇନାହିଁ।