ରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ବସିଷ୍ଠ ମୁନି କହିଲେ—“ହେ ରାଘବ, ମନ ଯେଉଁ କଥାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରେ, ଯେଉଁ ଭାବରେ ଭାବିଥାଏ, ସେଇ ଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ରୂପ ତାହା ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଚିନ୍ତା ରହିଥାଏ। କିଛି ନିଜରେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, କିଛି ନିଜରେ ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେଉଁପରି ଭାବରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ, ସେଇପରି ତାହାକୁ ଦେଖେ। ମନ ଯଦି ଆକାଶରେ ଏକ ହାତୀକୁ ଭାବିଥାଏ, ତେବେ ଏହି ମନ ଆକାଶର ଜଙ୍ଗଲରେ ହାତୀକୁ ଧାଉଛି, ଯେପରି ଏହି ମନ ଆକାଶରେ ବସିଛି। ଏହିପରି, ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ରୂପର କଳ୍ପନା ରୂପେ ଅଛ; ଏହି କଳ୍ପନାକୁ ଛାଡି, ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ବିଶ୍ରାମ କର। ଏକ ମଣି ନିଜର ନିଷ୍କ୍ରିୟ ସ୍ୱଭାବରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ରୋକିପାରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସେପରି ନୁହଁ, ହେ ରାମ। ତୁମର ମନର ମଣିରେ ଯାହା ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ, ଏବଂ ତାହାର ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗିତ ହେଉନାହିଁ। କିମ୍ବା, ତାହାକୁ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ସହ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ନିଜକୁ ନିଜେ ଚିନ୍ତନ କର; ନିଜକୁ ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା ଭାବେ ଦେଖ। ହେ ରାଘବ, ତୁମର ମନରେ ଯେଉଁ ଚିନ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ରଙ୍ଗିତ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏହି ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗିତ ହେଉନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ପ୍ରସ୍ତର ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗିତ ହୁଏନାହିଁ। ଯେପରି ନିର୍ମଳ କ୍ରିଷ୍ଟାଲରେ ଅନେକ ରଙ୍ଗ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆଶା ତୁମ ମନକୁ ଖୋଲା ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରୁ, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ଦେଖ। ଯିଏ ଦୃଶ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଲାଭ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଦ୍ରଷ୍ଟାକୁ ଦେଖେ ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ସେ ପାଇଁ ଦୃଶ୍ୟର ତ୍ୟାଗ ଉଚିତ। ଯିଏ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଜାଗ୍ରତ, ଯିଏ ସଚେତନ ଓ ଅଜାଗ୍ରତ ନୁହଁ, ସେ ପାଇଁ ସଂସାରର ପଥ ଗଭୀର ମୋହନିଦ୍ରା ପରି। ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭୋଗରେ ଅପାର ବିରକ୍ତି ହେଲେ, ସେ ଅସ୍ୱାଦ, ଅନାସକ୍ତ ଓ ନିରାକାଂକ୍ଷୀ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଅନାସକ୍ତ ହୁଏ, ଆତ୍ମା ପରମେଶ୍ୱର ସହ ଏକତ୍ୱରେ ଲୀନ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକଠା ହୋଇଥିବା ବରଫ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକରେ ଗଳିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଆକାଂକ୍ଷାର ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ମେଘ ହଟିଗଲାପରେ ନଦୀ ଶୁଖିଯିବା ପରି, ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଶାନ୍ତି ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ସଂସାର ଆଶାର ଜାଲ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଉନ୍ମୁକ୍ତ ପକ୍ଷୀ ପରି ମନ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ବିରକ୍ତିର ଶକ୍ତିରେ ଗଠିତ ଗଠନ ଖୁଲିଯାଏ, ସେଠାରେ ମୁକ୍ତି ଉଦୟ ହୁଏ। କଟକ ଫଳରେ ଜଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ମନ ଯେତେବେଳେ ରାଗ, ଆସକ୍ତି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଆଶ୍ରୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ମୋହକୁ ଛାଡ଼ି ଏକ ପକ୍ଷୀ ପରି ଖଞ୍ଜରୁ ବାହାରିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସନ୍ଦେହ ଓ ନିମ୍ନତା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଉତ୍ସୁକତା ଓ ଭ୍ରମ ଅପସାରିତ, ମନ ଭିତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଅଭ୍ୟନ୍ତରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଏ। ପରମ ସୌନ୍ଦର୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ସମତା, ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ମୃଦୁ ବାୟୁ ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ମନ ଭିତରେ ଅନ୍ଧକାର, ଭ୍ରମ ଓ କ୍ଲାନ୍ତି ରହିଲେ, ସଂସାର ଆଶା ଉଷାକାଳରେ ରାତି ପରି ଅସ୍ତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଜ୍ଞାନର କମଳ ଧର୍ମର ଅଙ୍କୁରରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନାରେ ଖିଳିଯାଏ, ପ୍ରଭାତ ଆକାଶ ପରି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିପାରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ପରି ଧର୍ମର ଧନ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଅଧିକ କ’ଣ କହିବି? ମହାନ ମନ ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞେୟ ଜାଣିଛି, ସେ ନ ଉଦୟ ହୁଏ, ନ ଅସ୍ତ; ଆକାଶ ଭିତରେ ଥିବା ଅନ୍ତରାଳ ପରି। ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିଛି, ଯାହାର ଆତ୍ମା ଉଦିତ, ତାହା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଶିବ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ କୃପାର ପାତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ଯଦିଓ ଚିନ୍ତାଗୁଡ଼ିକ ବାହ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଯାହାର ମନ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଠାରେ ଏହି ଚିନ୍ତା ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମୃଗ ମାୟାମୃଗ ଜଳ ପାଉନାହିଁ। ଏହି ଜଗତ ସମସ୍ତେ ତରଙ୍ଗ ପରି ଆସେ ଓ ଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ, ଆତ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସେକୁ ଚିନ୍ତିତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ପ୍ରକଟି ଓ ଲୟ—ଏହି ହେଉଛି ସଂସାରର ଗତି; ଏହି ଦୁଇକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖି, ସେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଅଚିଞ୍ତିତ ରହେ। ଯେପରି ଘଡ଼ର ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶ ଘଡ଼ ସଜିଲେ କିମ୍ବା ଭାଙ୍ଗିଲେ, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ନ ହୁଏ, ସେପରି ଶରୀର ଭିତରେ ଥିବା ଆତ୍ମା ଅପ୍ରଭାବିତ। ଯେତେବେଳେ ବିବେକ ଉଦୟ ହୁଏ, ଭ୍ରମ ଜନିତ ମୋହର ଶୀତଳତା ଅପସାରିତ ହୁଏ; ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ ମନରେ ଆକାଂକ୍ଷା ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ—‘ମୁଁ କିଏ? ଏହା କ’ଣ?’— ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ସଂସାରର କଳହ ଅନ୍ଧକାର ପରି ରହେ। ଭ୍ରମ ଭାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଦେହ ଦୁଃଖର କାରଣ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ମନେ କରୁନାହିଁ, ସେ ନିଜରେ ଦେଖିପାରେ। ଯିଏ ଭ୍ରମ ଦୂର କରି, ଦେହର ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ଦେଶ କାଳ ଯୋଗୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ନିଜର ନୁହଁ ବୋଲି ଦେଖେ, ସେ ଦେଖିପାରେ। ଯିଏ ଆତ୍ମା ଓ ସମସ୍ତକୁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ, ସମସ୍ତକୁ ଚେତନାର ଆଲୋକ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ଦେଖିପାରେ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦିଗ, କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ—‘ମୁଁ ଏକା’—ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ଦେଖିପାରେ। ଯିଏ ସୂକ୍ଷ୍ମ ‘ମୁଁ’କୁ ସମସ୍ତେ ବ୍ୟାପିତ ଭାବେ, ଅନେକ ଭାବରେ କଳ୍ପିତ ହୋଇଥିବା ଦେଖେ, ତାଲର ଏକ ତୁକୁଡ଼ି ପରି, ସେ ଦେଖିପାରେ। ଯିଏ ଅନ୍ତର୍ଗତରେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖେ, ସେ ଦେଖିପାରେ। ଯିଏ ରୋଗ, ଭୟ, କ୍ଲେଶ ଓ ଜରା, ମୃତ୍ୟୁ, ଜନ୍ମରେ ବନ୍ଧିତ, ଦେହକୁ ‘ମୁଁ’ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହଁ।