ଏହି ଜଗତର ଆଧିକାଂଶ ବନ୍ଧନ ଏବଂ ମୁକ୍ତିର ଭାବନା ଏକ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର। ଯେପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଅନ୍ଧାରରେ ରସିକୁ ସାପ ବୋଲି ଭାବି ଭୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେପରି ଅସୀମ ଆକାଶ ସଦୃଶ ଚେତନାରେ ବନ୍ଧନ ବି ଏକ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ବନ୍ଧନ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ଅନ୍ୟ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେପରି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଆକାଶ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ଯାହା କି ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ, ଆସାନ, ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏବଂ ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ତାହାକୁ ଏଭଳି ଭାବିଲେ ସେହି ଆନନ୍ଦର କାରଣ ହୁଏ। ଏକ ଖାଲି ଝୋପଡ଼ିରେ ସିଂହ ଅଛି ବୋଲି ଭୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଯେବେ ତାହା ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରଷ୍ଟି କରିଲେ ତାହା କୌଣସି ଦିଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଏହି ଦେହ ଖାଲି ଥିଲେ ବି ବନ୍ଧନର ଭୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଯେବେ ତାହା ଖୋଜାଯାଏ, କୌଣସି ବନ୍ଧନ ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହି 'ମୁଁ ଏହି ଜଗତ, ଏହି ମୁଁ' ବୋଧ ବି ଏକ ଭ୍ରମ, ଯେପରି ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଛୁଆ ମାନେ ଛାୟାକୁ ଭୂତ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଜୀବର କାଠିନ୍ୟ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆସିଯାଏ ଓ ଚାଲିଯାଏ, ସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ପରିଣତି ହୁଏ। ଯେପରି ଜଣେ ମାଆ କୁ ବିବାହିତା ଭାବି ଗଳା ଜଡି ଧରିଲେ, ସେ ବିବାହିତାର ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରେ; ଏହିପରି ପ୍ରେମିକାକୁ ମାଆ ଭାବି ଗଳା ଧରିଲେ, ପ୍ରେମ ଶୀତଳ ହୁଏ। ଏହିପରି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁସାରେ ବସ୍ତୁର ଫଳ ମିଳେ, ଏହିଠି ଜଗତର କୌଣସି ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ୱଭାବ ନାହିଁ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କହନ୍ତି ନାହିଁ। ମନ ଯେଉଁ ଭାବରେ ଯେଉଁ ବସ୍ତୁକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଭାବିଥାଏ, ସେଉଁ ଆକାରରେ ଦେଖିଥାଏ, ଯେଉଁଯେଉଁ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଭାବନା ରହିଥାଏ। ପ୍ରକୃତ ଭାବେ କିଛି ସତ୍ୟ ନାହିଁ, କିଛି ମିଥ୍ୟା ନାହିଁ; ଯେଉଁଯେଉଁ ଭାବରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ଲୋକ ନିର୍ଣ୍ୟୟ କରେ, ସେଠି ସେହିପରି ଦେଖାଯାଏ। ମନ ଆକାଶରେ ହାତୀ ଭାବି ଆକାଶବନରେ ହାତୀ ଧାଏ, ଯେପରି ନିଜେ ଆକାଶରେ ବସିଛି ବୋଲି ଭାବେ। ଏହିପରି, ରାଘବ, ତୁମେ ନିଜେ ଏକ କଳ୍ପନା, ସମସ୍ତ ଆକାରର ମିଶ୍ରଣ; ଏହି କଳ୍ପନାକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ଵରୂପରେ ବିଶ୍ରାମ କର। ଏକ ମଣି ନିଜ ନିଷ୍କ୍ରିୟତାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ରୋକିପାରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ରାମ, ତୁମେ ଏମିତି ନୁହଁ। ତୁମର ମନର ମଣିରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ, ଏବଂ ତାହାରେ ରଙ୍ଗିତ ହେଉନାହାଁ। ଅଥବା, ସେହି ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି, ସ୍ଵରୂପ ସହ ଏକତା ଅନୁଭବ କର, ଏବଂ ନିଜେ ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ନଥିବା ବୋଲି ଚିନ୍ତନ କର। ରାଘବ, ତୁମର ମନରେ ଯେଉଁ ଚିନ୍ତା ଅନ୍ୟମନସ୍କ ଲୋକଙ୍କୁ ରଙ୍ଗିତ କରେ, ସେହି ଚିନ୍ତା ତୁମକୁ କେବେ ରଙ୍ଗିତ କରୁନାହାଁ, ଯେପରି କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ଅପ୍ରଭାବିତ ରହିଥାଏ। ନିର୍ମଳ କ୍ରିଷ୍ଟାଲରେ ଯେପରି ନାନା ରଙ୍ଗ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଏଠି ଜଗତ ଆଶା ତୁମ ମନକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁ, ଓ ତୁମେ ତାହାକୁ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର କର। ଯିଏ ଦୃଶ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଉପାଦେୟ ମାନେ, ଦ୍ରଷ୍ଟାକୁ ଦେଖି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ, ସେଠି ଦୃଶ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ପରମ ସତ୍ୟରେ ଜାଗ୍ରତ, ସେଉଁଠି ଜଗତ ଜୀବନ ଏକ ଭାରୀ ନିଦ୍ରା ସମାନ। ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭୋଗ ମଧ୍ୟ ଜଡିତ ରୁଚି ନାହିଁ, ଆସକ୍ତି ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଆକାଂକ୍ଷା ଶାନ୍ତି ହୁଏ। ମନ ଯେତେବେଳେ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଆସକ୍ତି ଶୂନ୍ୟ, ଆତ୍ମା ପରମ ସ୍ଵରୂପରେ ଲୟ ହୁଏ, ଯେପରି ସଞ୍ଚିତ ତୁଷାର ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣେ ଗଳିଯାଏ। ଚେଷ୍ଟାର ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ମେଘ ହଟିଲେ ନଦୀ ଶୁଖିଯିବା ପରି, ମନର ଅଶାନ୍ତି ଶମିତ ହୁଏ। ଜଗତ ଆଶାର ଜାଲ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ସମୟରେ, ଉପେକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଗଠି ବି ଖୁଲିଯାଏ, ଏବଂ ମୁକ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଯେପରି କଟକ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ପାଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ସ୍ଵରୂପ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ମନ ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଶୂନ୍ୟ, ସେ ଭ୍ରମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ପଞ୍ଜର ଛାଡ଼ି ଉଡ଼ିଯାଏ। ଯେଉଁ ମନ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ସେ ଅନ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ହୁଏ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୌନ୍ଦର୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ଦୂର ହୋଇଥିବା ସମତା ସମସ୍ତଠାରେ ସମ ହୁଏ, ଯେପରି ସାଗର ଉପରେ ଶିତଳ ପବନ। ଅନ୍ତରେ ଅନ୍ଧକାର ଓ ମୂଢ଼ତା ଥିଲେ, ଜଗତ ଆଶା ଉଷା କାଳରେ ରାତି ଭଳି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଗଲେ, ଗୁଣର ମୂଳ ଅଙ୍କୁର ସହିତ ଜ୍ଞାନର ପଦ୍ମ ଶୁଭ୍ର ଆଲୋକରେ ଖିଳିଯାଏ। ଜ୍ଞାନ ହୃଦୟକୁ ଆକର୍ଷିତ କରି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ପୁଣ୍ୟର ଧନ ସ୍୵ରୂପ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ। ଏଠାରେ ଅଧିକ କିଛି କହିବା ଅବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ମହାମନା, ଯିଏ ଜାଣିଛି, ସେ ଆକାଶ ଭିତର ଆକାଶ ସଦୃଶ, ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯିଏ ନିଜ ସ୍ଵରୂପକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରି ବୁଝିଛି, ସେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଶିବ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦୟାର ପାତ୍ର ହୁଏ। ମନ ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ, ବାହ୍ୟ ଚିନ୍ତା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ବି ତାଙ୍କୁ ଛୁଁଇପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମୃଗ ମରୀଚିକାର ପାଣିକୁ ପାଇପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉଠି ଓ ତଳିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମାରୁ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ ହୁଏ, ତାଙ୍କୁ ବିଚଳିତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ପ୍ରକାଶ ଓ ଲୟ—ଏହିଠି ସଂସାରର ସାର; ଦୁଇଁକୁ ଦେଖି ଜ୍ଞାନୀ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ବିଚଳିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏକ ଘଡ଼ା ଭିତର ଆକାଶ ଘଡ଼ା ଶୂଭିତ କିମ୍ବା ଭାଙ୍ଗିଲେ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ନୁହଁ, ଏହିପରି ଦେହ ଭିତର ଆତ୍ମା ଅପ୍ରଭାବିତ। ଯେତେବେଳେ ବିବେକ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଭ୍ରମର ଶୀତଳତା ଦୂରିଯାଏ, ମନର ଆଶା ମରୁଭୂମିର ମରୀଚିକା ଭଳି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଯେପରିଅଁତି ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏନାହିଁ—'ମୁଁ କିଏ? ଏହି କ'ଣ?'—ସଂସାରର କ୍ଳେଶ ଅନ୍ଧକାର ଭଳି ରହିଯାଏ।