ଏହି ସଂସାର ଏକ ମାୟା, ଏକ ଅଜ୍ଞାନ, ଏକ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର ଅଟୁଟ ଭାବେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ । ପଣ୍ଡିତମାନେ ଯାହାକୁ କର୍ମ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେଟି ମନର ଏହି ମାୟା ସହ ବିଲୟ ହେବା ଅଟୁଟ ଚିହ୍ନ । ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଏକତା ମନର ଭ୍ରମ ମାତ୍ର; ଏହି ଭ୍ରମ ଏକ ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷ, ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଭ୍ରମଣାର୍ଥ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ମାଟି ସହ ଖେଳିବା ଦ୍ୱାରା କିଛି କରୁଛି ବୋଲି ଭାବେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ ଏକାଗ୍ର ହେବାକୁ ଆମେ ଆପଣାକୁ ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରୁଛୁ; ଏହି ଅନୁଭବ ଏହି ସଂସାର ମଦର ଦ୍ରବ୍ୟ, ଯାହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଅଜ୍ଞାନ ଭାବରେ କହନ୍ତି । ଏହି ମାୟାର ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଜଗତ କେବେ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରିପାରେନି, ଯେପରି ଅନ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଦେଖିପାରେନି । ଏହି ମାୟା କଳ୍ପନାରୁ ସ୍୵ୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏକ ଆକାଶର ଗଛ ପରି; ଯେତେବେଳେ କଳ୍ପନା ନାଶ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସ୍୵ୟଂ ନାଶ ହୁଏ । ହେ ପଣ୍ଡିତ, ଯେତେବେଳେ କଳ୍ପନା କେବଳ ଅବିଚାର ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ନିଜର ସ୍୵ଚ୍ଛତା ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଗଳିଯାଏ । ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପରେ ଅସକ୍ତି ଏବଂ ନିଶ୍ଚଳତା ଆସିଲେ, ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ ଓ ଅସତ୍ୟର ସମାପ୍ତି ହେଲେ, ତେବେ ନିର୍ବିକାର ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଯାହା ସ୍୵ୟଂ ସ୍୵-ସ୍୵ରୂପ, ଲାଭ ହୁଏ; ଏଠାରେ ନ ଅସତ୍ତା ଅଛି, ନ ସତ୍ତା; ନ ଆନନ୍ଦ ଅଛି, ନ ଦୁଃଖ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍୵-ସ୍ଥିତି ଅନୁଭବ ହୁଏ, କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ନ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା । ଏହା ଅନେକ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଆକାଶ ମେଘର ଗୁଛିକୁ ଛୁଁଏ ନାହିଁ । ଯେପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ରସିରେ ସାପ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ଆକାଶସ୍ୱରୂପ ଚେତନାରେ ବନ୍ଧନ କଳ୍ପିତ ହୁଏ, ଯଦିଓ ଏହା ଅସଲି ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ । କଳ୍ପିତ ବସ୍ତୁ ଆଉ ଏକ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ ହୁଏ; ସେଇ ବସ୍ତୁ ଅନ୍ୟତ୍ୱ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଆକାଶ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ । ଯାହା ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସ୍୵ତନ୍ତ୍ର, ନିର୍ବିଧି, ଏବଂ ଭ୍ରମ ଶୂନ୍ୟ—ଏହାକୁ ଏଭଳି କଳ୍ପନା କଲେ ଏହା ସୁଖର କାରଣ ହୁଏ । ଯେପରି ଖାଲି ଘରେ ସିଂହ ଅଛି ବୋଲି ଭୟ ହୁଏ, ସେହିପରି ଖାଲି ଦେହରେ ବନ୍ଧନ ଅଛି ବୋଲି ଭୟ ହୁଏ । ଯେପରି ଖାଲି ଘର ଭିତରେ ଦେଖିଲେ ସିଂହ ମିଳେନି, ସେହିପରି ଏହି ବନ୍ଧନ କୁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଭାବରେ ଖୋଜିଲେ ମିଳେନି । 'ଏହି ସଂସାର, ଏଠାରେ ମୁଁ'—ଏହି ଭାବନା ଏକ ଭ୍ରମ, ଯେପରି ଶିଶୁମାନେ ସାନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଛାୟା କୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି । କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ସଜୀବ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ସତ୍ତା ଓ ଅସତ୍ତା, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆସେ ଯାଏ, ବାରମ୍ବାର ଅସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ହୁଏ । ମାଆକୁ ପତ୍ନୀ ବୋଲି ଭାବି ଗଳାରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ସେ ପତ୍ନୀର କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ । ପ୍ରିୟାକୁ ମାଆ ବୋଲି ଭାବି ଗଳାରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଏହା ସମସ୍ତ ଅନୁରାଗ ଭାବନାକୁ ନାଶ କରିଦିଏ । ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ମନର ଭାବନା ଅନୁସାରେ ଫଳ ଦିଏ ବୋଲି ଦେଖି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହି ସଂସାରର କୌଣସି ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ସ୍୵ଭାବ ନୁହେଁ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି । ମନ ଯେଉଁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଯେଉଁ ଭାବନା କରେ, ସେଇ ଭାବେ, ସେଇ ଆକାରରେ, ସେଇ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଦେଖେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଭାବନା ରହିଥାଏ । ଏଠି କିଛି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, କିଛି ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଭାବେ ଯିଏ ନିଶ୍ଚୟ କରେ, ସେଉଁ ଭାବରେ ସେଉଁ ଦେଖେ । ମନ ଆକାଶରେ ହାତୀ କଳ୍ପନା କରି, ଆକାଶ-ବନରେ ହାତୀ ଧାଇଯାଏ, ଯେପରି ନିଜେ ଆକାଶରେ ବସିଛି । ଏହିପରି, ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନାର ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ରୂପ ମାତ୍ର; ଏହି କଳ୍ପନାକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ଏବଂ ନିଜ ସ୍୵-ସ୍ଥିତିରେ ଶାନ୍ତ ରୁହ । ଏକ ମଣି ତାହାର ଜଡତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ବାଞ୍ଚି ରଖିପାରେନି; କିନ୍ତୁ ରାମ, ତୁମେ ସେପରି ନୁହଁ । ତୁମର ମନର ମଣିରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ, ତାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନିବା; ତୁମେ ତାହାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହେଉନାହିଁ । ଅଥବା, ତାହାକୁ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି, ପରମାତ୍ମା ସହ ଏକତା ଭାବରେ ଅଭିନ୍ନ ଭାବି, ନିଜକୁ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ଆଦି ଅନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କର । ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମର ମନରେ ଯେଉଁ ଭାବନା ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ସେଗୁଡିକ ଅନ୍ୟମନେ ଲାଗିପାରେ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ପରି ଅପ୍ରଭାବିତ ରୁହ । ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ପ୍ରବେଶ କରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଜଗତର ଆକାଂକ୍ଷା ମନରେ ଖୋଲା ଭାବେ ଆସୁନ୍ତୁ ଓ ତୁମେ ସେଗୁଡିକୁ ଦେଖ । ଯିଏ ଦୃଶ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଲାଭ୍ୟକୁ ଖୋଜେ, ଦ୍ରଷ୍ଟାକୁ ଦେଖିଥାଏ, ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଦୃଶ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ । ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଜାଗୃତ ଯିଏ, ଯିଏ ଜୀବନ୍ତ ଓ ଅଜଡ଼ି, ସେଠାରେ ସଂସାରର ପଥ ଏକ ଘନ ମୂଢ଼ତାର ନିଦ୍ରା ପରି । ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗରେ ଅପ୍ରୀତି ଆସିଲେ, ମନ ଅରୁଚିତ, ଅନାସକ୍ତ ଓ ଅଭିଲାଷା ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ମନ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଅନାସକ୍ତ ହୁଏ, ସ୍୵-ସ୍୵ରୂପ ପରମାତ୍ମାରେ ଲୀନ ହୁଏ, ଯେପରି ସଞ୍ଚିତ ବରଫ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପରେ ଗଳିଯାଏ । ତୃଷ୍ଣାର ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଯେପରି ଘନ ମେଘ ଅପସାରଣ ପରେ ନଦୀ ଶୁଖିଯାଏ, ମନର ଆନ୍ତରିକ ଚଞ୍ଚଳତା ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ । ସଂସାରିକ ଆକାଂକ୍ଷାର ଜାଲ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ, ଯେପରି ଏକ ଚିଡ଼ିଆ ଖଞ୍ଜର ଭାଙ୍ଗି ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ରାଗ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଗଠିକା ଉନ୍ମୂଳିତ ହେଲେ, ମୁକ୍ତି ଉଦିତ ହୁଏ । କଟକ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ପରି, ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଜର ସ୍୵-ସ୍୵ରୂପ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶାନ୍ତ ହୁଏ । ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଶୂନ୍ୟ ମନ ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଯେପରି ଚିଡ଼ିଆ ଖଞ୍ଜରୁ ବାହାରିଯାଏ । ସନ୍ଦେହ ଓ ନିଚ୍ଚତା ଦୂର, ଉତ୍ସୁକତା ଓ ଭ୍ରମ ଗଲାପରେ, ମନ ଭିତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକେ ।