ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଅନ୍ତକାଳରେ, ଡ଼ମ୍ରୁ ଓ ମୃଦଙ୍ଗର ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନି ଏବଂ ପଦ୍ମସରୋବରର ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ, ଏମିତି ଭୟାନକ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ଯେ, ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟରେ ପଳାଇଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଯୁଗର ଶେଷରେ, ମୃତ୍ୟୁ ନୃତ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ପରି ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ, ଚୂଡ଼ା ଉପରେ ତାରା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକ ଅଭୂଷିତ, ଏବଂ ଆକାଶର ପକ୍ଷୀର ପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ମୁକୁଟ ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କର ଏକ କାନରେ ଦୀର୍ଘ ହିମାବତ୍ ପର୍ବତ କୁଣ୍ଡଳ ଭାବରେ ଅଛି, ଅନ୍ୟ ଏକ କାନରେ ସୁନ୍ଦର ସୁନା ମେରୁ ପର୍ବତ ଅଳଙ୍କାର ଭାବରେ ଅଛି। ଏଠାରେ, ତାଙ୍କର ଝୁଲା ଆଳତାରେ ସୂର୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଚକ୍କରି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କର କଟି ଚାରିପାଖରେ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତମାଳା ମାଳା ଭାବରେ ପିରିଥାଏ। ପବନରେ ଓଲଟୁଥିବା ଏକ ଦୀଘଳିଆ ବିଜୁଳି ତାଙ୍କୁ ମେଘ ଶୂନ୍ୟ ପଟି ପରି ଶୋଭା ଦେଉଛି। ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡ, ଶୂଳ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଶକ୍ତି, ଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଗଦା ଏକଠି ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠି ସେଗୁଡ଼ିକ ଜଗତର ଜରାଜୀର୍ଣ୍ଣ ସେନାକୁ ସଂହାର କରିଥାଏ। କାଳର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଏହି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଦୂର୍ଗ୍ରହ ମାଳାରେ, ମହାନ ନାଗ ଶେଷ ମାଳା ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରିଛି। ସପ୍ତ ସାଗରର ମୁକ୍ତାମାଣି ମାଳିକା ତାଙ୍କର ବାହୁକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ୟୁତିମାନ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ମହାସାର୍ଗ ଓ ନିଜର ଭୋଗ ଓ ଦୁଃଖର ଚକ୍ରବାତ, ଧୂଳିରେ ଢାକା ଏବଂ ଅନ୍ଧକାର ରାତି ପରି ତାଙ୍କର କେଶରେ ଚମକୁଥାଏ। ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ନୃତ୍ୟରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଖେଳକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ସହିତ ଉପସମ୍ହାର କରିନେଉଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ପୁଣି ସେଇ ଦେବୀ ହସି ଓ ନୃତ୍ୟର ନୂତନ ଖେଳ ଆରମ୍ଭ କରି, ବୟସ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ସେ ପୁଣି ନୂତନ ଜଗତ, ଅନେକ ଅରଣ୍ୟ, ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଓ ଜନସମୂହ ତିଆରି କରନ୍ତି; ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଚରିତ୍ରକୁ ନିଜେ ଶିଶୁ ମାଟି ଖେଳରେ ଯେପରି ଗଢ଼େ, ସେପରି ଗଢ଼ନ୍ତି। ଏହି ଅନନ୍ତ କାଳ ଚକ୍ର ଓ ଭାଗ୍ୟର ଖେଳରେ, ମହାମୁନି, ଆମ ପରି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାରରେ କ’ଣ କିଛି ନିଶ୍ଚୟତା ଅଛି? ଆମେ ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ରୟ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛୁ—ଏହି ଜଗତର ଚତୁର କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଅରଣ୍ୟର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କ ପରି ଅନ୍ଧା ହୋଇଯାଉଛୁ। ଏହି କାଳ, ନିଚ ଚରିତ୍ର ଓ ସଦା ଭୋଗିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା, ଜଗତକୁ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ନିରନ୍ତର ଛାଡ଼ିଦେଉଛି। ଶେଷରେ, ଭାଗ୍ୟ ଏହି ସଂସାରକୁ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ଆଶାର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଉଛି। ଭାଗ୍ୟ, ଚଞ୍ଚଳ ସ୍ୱଭାବର ଓ ରୂପ ପ୍ରେମି, ଏକ ଦୁଃଖର ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦିଏ, ନିଜ ପ୍ରଭାବକୁ ସ୍ଥାପିତ କରିବାକୁ ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରେ। ମୃତ୍ୟୁ, କଠୋର ଚରିତ୍ରର ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଭାବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଗିଳିଯାଏ, ଯେପରି ନାଗ ପବନକୁ ଗିଳେ, ଏହି ଜଗତକୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚାଇଏ। ଯମ, ନିର୍ଦୟ ରାଜା, ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ କେବେ ଦୟା କରନ୍ତିନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୟା ଦେଇଥିବା ଲୋକ ଏବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ମହାମୁନି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଳ୍ପ ଧନ ଅଛି; ସେମାନେ ଅନନ୍ତ କଠିନ ଦୁଃଖର ଉତ୍ସ, ଲୋଭରେ ତଳା। ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥାୟୀ, ମୃତ୍ୟୁ ମାତ୍ର ନିରନ୍ତର; ଯୌବନ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥାୟୀ, ଶୈଶବ ଅବିବେକରେ ହରାଇଯାଏ। ଏହି ସଂସାର ଦୋଷରେ ଅଭିଭୂତ, ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରେ ବାନ୍ଧା ନାତା, ଭୋଗ ହେଉଛି ମହା ରୋଗ, ଏବଂ ତୃଷ୍ଣା ମୃଗମରୀଚିକା ପରି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ଶତ୍ରୁ, ସତ୍ୟ ମିଥ୍ୟା ହୋଇଯାଇଛି; ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ଅପମାନିତ କରେ, ମନ ନିଜର ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଇଛି। ଅହଂକାର ଏକ ଦୋଷ, ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ଥିର, କର୍ମ ଫଳ ଦୁର୍ବଳ, ଏବଂ ରମଣୀରେ ମନ ଆସକ୍ତ। ଇଚ୍ଛା ତାଙ୍କ ଅନୁକୂଳ ଅବସ୍ଥୁରେ ଆସକ୍ତ, ଯଦିଓ ଦେଖିବାକୁ ମଧୁର; ନାରୀ ଦୋଷର ପତାକା, ଭୋଗ ଆସ୍ୱାଦହୀନ। ସତ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବି ନିଆଯାଏ, ମନ ଅହଂକାରରେ ଲୀନ; ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅଟକିଯାଏ, ମୋକ୍ଷ କେବେ ମିଳୁନାହିଁ। ମହାନ, ମନ ଭିତରେ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଭୟଭୀତ, ରାଗ ଚମକୁଛି, କିନ୍ତୁ ବିରାଗ କେବେ ଆସେନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରଜସରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ତମସରେ ଆବୃତ; ସତ୍ତ୍ୱ ଅତି ଦୂର ଥିବାରୁ ମିଳେନାହିଁ। ସ୍ଥିରତା ଅସ୍ଥିରତାରେ ପରିଣତ, ମୃତ୍ୟୁ ସଦା ଆସୁଛି; ନିଶ୍ଚୟ ଅନିଶ୍ଚୟରେ ପରିଣତ, ଆସକ୍ତି ସଦା ଅସତ୍ୟରେ। ମନ ଅଲସ୍ୟରେ ଅଭିଭୂତ, ଦେହ କେବଳ ଅବନତିରେ ଲାଗିଥାଏ; ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେହରେ ଜ୍ୱାଳି ଉଠେ, ଅଧର୍ମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଏ। ଯୌବନରେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସଦ୍ଗୁଣୀଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଦୁର୍ଲଭ; କୌଣସି ସରଳ ପଥ ନାହିଁ, ସତ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ନାହିଁ। ମନ ଭିତରେ ଅଭିଭ୍ରମିତ, ସୁଖ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଇଛି; କୃପା ଦିପ୍ତି ଦେଉନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ନିଚତା ଦୂରରୁ ନିକଟକୁ ଆସୁଛି। ସାହସ କଞ୍ଚଳତାରେ ପରିଣତ, ଲୋକ ଅପଚୟ ଓ ଅପମାନରେ ଲାଗିଛନ୍ତି; ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ସହଜ, କିନ୍ତୁ ସଦ୍ଜନଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଦୁର୍ଲଭ। ଭାବଗତ ଅବସ୍ଥା ଆସିଯାଏ, ଯାଏ; କଳ୍ପନା ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁରେ ବାନ୍ଧିଦିଏ; ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅନନ୍ତ ଚକ୍ର କିଛିଏ ଚାଲିଯାଏ। ଦିଗ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ଭୂମି ଅପରିଚୟ ହୋଇଯାଇଛି; ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଭସିଯାଉଛି—ମୋ ପରି ଲୋକ ପାଇଁ କ’ଣ ଆଶା ଅଛି? ସମୁଦ୍ର ଶୁଷ୍କ ହେଉଛି, ତାରା ମ୍ଲାନ; ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସିଦ୍ଧ ହେଉଛନ୍ତି—ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଆଶା ଅଛି? ଆକାଶ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ ହେଉଛି, ସଂସାର ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି; ଭୂମି ଅସ୍ଥିର—ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଆଶା ଅଛି? ଅସୁରମାନେ ଧ୍ୱଂସ, ନିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅନିତ୍ୟ; ଅମୃତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି—ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଆଶା ଅଛି? ଇନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିନ, ଯମ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧିତ; ପବନ ମଧ୍ୟ ଚଳନ ହରାଇପାରେ—ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଆଶା ଅଛି? ଚନ୍ଦ୍ର ଆକାଶ ସମ, ସୂର୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ; ଅଗ୍ନି ଦୁର୍ବଳ—ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଆଶା ଅଛି?