ବେଦାନ୍ତ ଆଚାର୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିକୁ “ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ” ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଯୁକ୍ତି, ଶାନ୍ତି ଓ ନିଜ ସଂଯମ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ି ତୋଳନ୍ତି। ସେମାନେ ଏହି ବିଶ୍ୱାସରେ ଅଟୁଟ ରହି, ମାନନ୍ତି ଯେ ମୁକ୍ତି ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥରେ ମିଳେନାହିଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ସ୍ଥିର ଅଟୁଟ ଭାବେ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଚେତନା ତତ୍ତ୍ୱର ଅନୁସରୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଧାରଣା ଅନୁଯାୟୀ ବୁଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରକାଶ କରି, ନିଜ ନିଜ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଦୃଢ଼ତା ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଆଉ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯଥା ଆର୍ହତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦଳ, ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ମତ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଗଢ଼ିଥାନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଉପାୟରେ। ଏହି ସମସ୍ତ ମତ ଏବଂ ନୀତିଗୁଡ଼ିକ, ଶାନ୍ତ ଓ କାରଣହୀନ ଜଳରୁ ଉଠୁଥିବା ଫେନା ଝୁଡ଼ି ପରି, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଧାରଣାରୁ ଅନେକ ରୂପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ହେ ମହାବାହୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ମତର ମୂଳ ହେଉଛି ମନ, ଯେପରି ମହାସାଗର ହେଉଛି ସମସ୍ତ ମଣିର ମୂଳ। ନିମ୍ବ ଫଳ ଜନ୍ମଜାତ ତିତିକ୍ତ ନୁହେଁ, ତାପ ଓ ଶୀତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ମନ ଯେମିତି ଧାରଣା କରେ, ଦୃଶ୍ୟ ଠିକ୍ ସେହିପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏହି ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ; ମନକୁ ଏହାରେ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ଅସାର ଭାସ୍ତବିକତା ପ୍ରତି ମନର ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ; ଏହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଅନିବାର୍ୟ ଭାବେ ଟାଣାଯାଏ। ଦୃଶ୍ୟକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ, ଅସତ୍ୟ, ମୃଗମାରିଚିକା ବା ଭୟର କାରଣ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଭାସମାତ୍ରରେ ବନ୍ଧନ ଅଛି ବୋଲି କଳ୍ପନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ପାପହୀନ। ଏହା ହେଉଛି ମାୟା, ଏହା ଅଜ୍ଞାନ, ଏହା କଳ୍ପନା ଓ ଏହି ଭୟ ଆଣେ; ପଣ୍ଡିତମାନେ ଯାହାକୁ କର୍ମ କହନ୍ତି, ତାହା ମନର ଏହି ଆତ୍ମ-ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଅଟୁଟତା। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଏକତ୍ୱ ମନର ଭ୍ରାନ୍ତି, ଏହା ମିଥ୍ୟା, ଶୁଦ୍ଧ ଭ୍ରମ, ଯେପରି ଛୁଆ ମାଟିରେ ଖେଳେ। ଦୃଶ୍ୟରେ ଏହି ଲୟକୁ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଭାବି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହା ହେଉଛି ସଂସାରର ମଦିରା, ଯାହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଅଜ୍ଞାନ କହନ୍ତି। ଏହି ଭ୍ରମରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଜଗତ କେବେ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଦେଖିପାରେନାହିଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ କଳ୍ପନାରୁ ନିଜେ ଉପଜେ, ଆକାଶରେ ଗଛ ଭାବିବା ପରି; କଳ୍ପନା ନ ଥିଲେ, ଏହା ନିଜେ ଶମିତ ହୁଏ। ହେ ପଣ୍ଡିତ, କଳ୍ପନାକୁ କେବଳ ଅକଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବଳ କଲେ, ନିଜର ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଲୟ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ବିରକ୍ତି ଓ ସ୍ଥିରତା ଆସିଲେ, ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଅସତ୍ୟର ଶେଷ ହୁଏ, ତେବେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଯାହା ଭେଦହୀନ ଆତ୍ମା, ସେହି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ସେଠାରେ ନ ଅସତ୍ୟ ଅଛି, ନ ତ ସତ୍ୟ, ନ ତ ସୁଖ, ନ ତ ଦୁଃଖ। ସେ ଅବସ୍ଥା, ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ମନ ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଭାବନା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଲଗେନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶ ମେଘରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ଯେପରି ଦାମ ନଦେଖିଲେ ରସିରେ ସାପ ଭାବିବା, ସେପରି ଆକାଶସମ ଚେତନାରେ ବନ୍ଧନ କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ଯଦିଓ ଏହା ଅବନ୍ଧନ। କଳ୍ପିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନ୍ୟ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉପଜେ; ସେଇ ଜିନିଷ ଅନ୍ୟତ୍ୱ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଆକାଶ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ଯାହା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ, ସ୍୵ାଭାବିକ, ନିରାପଦ, ସନ୍ଦେହ ଶୂନ୍ୟ—ତାହାକୁ ଏଭଳି ଭାବିଲେ, ଏହା ସୁଖର କାରଣ ହୁଏ। ଖାଲି ଘରରେ ସିଂହ ଅଛି ବୋଲି ଭୟ ଯେପରି, ସେପରି ଖାଲି ଦେହରେ ବନ୍ଧନ ଅଛି ବୋଲି ଭୟ ହୁଏ। ଯେପରି ଖାଲି ଘର ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିଲେ ସିଂହ ମିଳେନାହିଁ, ସେପରି ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିରେ ସଂସାର ବନ୍ଧନ ମିଳେନାହିଁ। “ଏହି ଜଗତ, ଏହା ମୁଁ” ବୋଲି ଧାରଣା ଭ୍ରମ ଉପଜାଏ, ଯେପରି ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଛୁଆମାନେ ଛାୟାକୁ ଭୂତ ଭାବନ୍ତି। କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଜୀବର ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ, ପୁନି ପୁନି ଅସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ହୁଏ। ମା ଥିବା ଜଣେ ଯଦି ଜନାନୀ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟାର କାର୍ଯ୍ୟ କରି ମଧୁର ରତି ଦାନ କରେ। ଭଲପାଏଥିବା ଜଣେ ଯଦି ମା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ମୋହ ପ୍ରେମ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଶମିତ ହୁଏ। ଏଭଳି ଅନେକ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିଜ ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ଦେଉଛି ବୋଲି ଦେଖି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହି ବିଶ୍ୱର କୌଣସି ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ୱରୂପ କହନ୍ତିନାହିଁ। ମନ ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ, ଯେଉଁ ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ତାହାକୁ ଏହି ରୂପରେ ଦେଖେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଧ୍ୟାନ ରହିଥାଏ। କୌଣସି ଜିନିଷ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, କୌଣସି ଜିନିଷ ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଭାବରେ ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେ, ସେପରି ତାହା ପ୍ରତିତିତି ହୁଏ। ମନ ଆକାଶରେ ହାତୀ କଳ୍ପନା କରି, ଆକାଶବନରେ ହାତୀ ଧାଉଛି, ଯେପରି ନିଜେ ଆକାଶରେ ଅଛି ବୋଲି ଭାବି। ତେଣୁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନାର ଏକ ଅଂଶ, ସମସ୍ତ ରୂପର ମିଶ୍ରଣ; ଏହାକୁ ଛାଡ଼, ହେ ରାଘବ, ନିଜ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପରେ ବିଶ୍ରାମ କର। ଏକ ମଣି ନିଜର ଜଡ଼ ସ୍ୱଭାବରୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ରୋକିପାରେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ହେ ରାମ, ସେପରି ନୁହଁ। ତୁମର ମନ ମଣିରେ ଯାହା ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ହେ ରାମ, ତାହାକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ, ଏବଂ ତାହାରେ ରଙ୍ଗିତ ହେଉନାହିଁ। ବା, ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଏକା ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମାତ୍ମା ଭାବି, ନିଜକୁ ନିଜେ ଆଦି ଅନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର। ତୁମ ମନରେ ଯେଉଁ ଚିନ୍ତା ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ହେ ରାଘବ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ମନକୁ ରଙ୍ଗିତ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ତୁମକୁ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ସ୍ଫଟିକ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ।