ଓ ରାମ, ଦେହ ମନର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୁଏ, ଏହା ସଦା ମନକୁ ଅନୁସରଣ କରେ ଏବଂ ଏହା ପ୍ରଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ, ଯେପରି ଗନ୍ଧକୁ ଆତ୍ମସାତ କରିବା ପରେ ପବନ ଗନ୍ଧର ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଧୂଳି ବାୟୁରେ ହଲଚଲ କରେ। ଏହି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯେତେବେଳେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜର ଶକ୍ତିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବିପୁଳ କାର୍ଯ୍ୟ ସଂପାଦନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ବାୟୁ ଧୂଳିକୁ ଉଡାଇ ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି, କାର୍ଯ୍ୟ ମନୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ମନ କାର୍ଯ୍ୟର ବୀଜ ରୂପେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହାମାନେ ଫୁଲ ଓ ଗନ୍ଧର ଭଳି ଅଵିଭାଜ୍ୟ। ମନ ଯେଉଁ ଭାବନାକୁ ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଉଁଠିଏ କାର୍ଯ୍ୟର ଗତି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏବଂ ବିସ୍ତାର ପାଏ। ଏହିପରି ମନ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ସାହିତ ଭାବେ କରାଯାଏ, ଏବଂ ତାହାର ଫଳ ଦ୍ରୁତ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଏହି ଆସ୍ୱାଦରେ ଏହା ବନ୍ଧିତ ହୁଏ। ମନ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରେ, ସେଉଁଠିଏ ସେ ସତ୍ୟବସ୍ତୁକୁ ଦେଖିଥାଏ, ଏବଂ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭଲ ଭାବି ନିଶ୍ଚିତି ହୁଏ। ଯେଉଁ ମନ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି, ସେମାନେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ସଦା ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି। କପିଳ ଦର୍ଶନୀୟମାନେ ନିଜର ମନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଦର୍ଶନକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଶାସ୍ତ୍ରର ମତ ଏପରି ଗଠିତ ହୁଏ। ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ଏହିପରି ନ ହେଲେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ନିଜ ଦୃଢ଼ ନୀତି ଓ ଧାରଣାରେ ଅଟୁଟ ରହି ନିଜ ମତକୁ ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବରେ ବେଦାନ୍ତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ‘ଏହା ସବୁ ବ୍ରହ୍ମ’ ବୋଲି ନିଜ ମତକୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି, ଯଥା ଯୁକ୍ତି, ଶାନ୍ତି ଏବଂ ଦମନ ଅଭ୍ୟାସରେ ଭିତି କରି। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ଏହି ମାର୍ଗ ଛାଡ଼ି ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ନିଜ ଧାରଣା ଓ ନୀତିରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି। ଚେତନା ଦର୍ଶନର ଅନୁୟାୟୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଧାରଣା ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ମତକୁ ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଆର୍ହତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଦଳ, ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ଆସକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ମତ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଗଠନ କରନ୍ତି। ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଜଳରୁ ବିନା କାରଣରେ ବୁଲ ବୁଲି ଉପଜେ, ସେପରି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଧାରଣାରୁ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଢ଼ ଦର୍ଶନ ଉପଜେ। ଓ ରାମ, ଏସବୁ ଦର୍ଶନର ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ସ ହେଉଛି ମନ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ମଣିର ଉତ୍ସ। କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନିଜରେ ତିତିକ୍ତ ନୁହେଁ, ତାପ ଓ ଶୀତ ନୁହେଁ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ସବୁ ମନର ଧାରଣା ଅନୁଯାୟୀ। ଏହିପରି, ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ମନକୁ ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ମନର ଏହି ଅସାର ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କର, କାରଣ ଏହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଅଚେତନ ଭାବେ ଟଣାଯାଏ। ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଷୟକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ, ଅସତ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା କିମ୍ବା ଭୟଙ୍କର ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହି ମାନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟରେ ବନ୍ଧନ ଅଛି ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ହେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା। ଏହି ମାୟା, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଏହି କଳ୍ପନା ଏବଂ ଏହା ଭୟ ଆଣେ; ପ୍ରଜ୍ଞାନମାନେ ଯାହାକୁ କାର୍ମ କହନ୍ତି, ସେ ମନର ଏହି ଅଭିମାନ ଅଟୁଟ ଥିବା ଦ୍ୱାରା। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଏକତ୍ୱ ମନର ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମ, ଏହା ମାତ୍ର ଅସମ୍ଝାତି ପାଇଁ, ଯେପରି ଛୁଆ ମାଟିରେ ଖେଳୁଥିବା କ୍ରିୟାର ଭଳି। ଦୃଶ୍ୟରେ ଲୀନତାକୁ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହି ହେଉଛି ସଂସାରର ମଦିରା, ଯାହାକୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନମାନେ ଅଜ୍ଞାନ କହନ୍ତି। ଏହି ଭ୍ରମିତ ବିଶ୍ୱ ଶୁଭ ଲାଭ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅନ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ। ଏହା ନିଜେ ନିଜର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉପଜେ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଗଛ ଉପଜିଥିବା ଭଳି; କଳ୍ପନା ନାଷ୍ଟ ହେଲେ ଏହା ନିଜେ ନିଜେ ଶମିତ ହୁଏ। ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାନ, ଯେତେବେଳେ କଳ୍ପନା କେବଳ ଅକଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ନିଜର ସ୍୵ଚ୍ଛତା ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଗଳିଯାଏ। ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ବିରକ୍ତି ଓ ଦୃଢ଼ତା ଆସିଲେ, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, ତେବେ ନିର୍ବିକାର ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଆତ୍ମା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଯାହାରେ ନାହିଁ ନାସ୍ତି କିମ୍ବା ଅସ୍ତି, ନାହିଁ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମନ କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅନୁଭୂତି ନୁହେଁ, କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଏହା ସେଇ ଅନେକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ଯେପରି ଆକାଶ ମେଘର ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ଯେପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରସିକୁ ସାପ ଭାବି ଭ୍ରମ ହୁଏ, ସେପରି ଆକାଶ ସଦୃଶ ଚେତନାରେ ବନ୍ଧନ ମାତ୍ର କଳ୍ପିତ, ଏହା ଏକାନ୍ତ ଅବନ୍ଧ। ଏହି କଳ୍ପିତ ବସ୍ତୁ ଅନ୍ୟ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ; ସେଇ ବସ୍ତୁ ଅନ୍ୟତ୍ୱ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଆକାଶ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ଯାହା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ, ସ୍୵ତନ୍ତ୍ର, ଅସ୍ଥିତି ରହିତ ଏବଂ ଅସମ୍ଭ୍ରମ, ଏହାକୁ ଏପରି ଭାବିଲେ ଏହା ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ ହୁଏ। ଯେପରି ଖାଲି ଘରରେ ଶେର ଅଛି ବୋଲି ଭୟ ହୁଏ, ସେପରି ଖାଲି ଦେହରେ ବନ୍ଧନ ଅଛି ବୋଲି ଭୟ ଜନ୍ମେ। ଯେପରି ଖାଲି ଘର ଭିତରେ ଦେଖିଲେ ଶେର ମିଳେ ନାହିଁ, ସେପରି ଯଦି ଯଥାର୍ଥ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଏ, ସଂସାରୀ ବନ୍ଧନ ମିଳେ ନାହିଁ। ‘ଏହି ବିଶ୍ୱ, ଏବଂ ମୁଁ ଏହି’—ଏହି ଧାରଣା ମିଥ୍ୟା, ଯେପରି ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଛୁଆମାନେ ଭୂତ ଦେଖି ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି। କଳ୍ପନାଦ୍ୱାରା ଜୀବ ନିମିତ୍ତେ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କ୍ଷଣେ କ୍ଷଣେ ଆସେ ଓ ଯାଏ, ପୁନଃପୁନଃ ଅସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ହୁଏ। ମାତାକୁ ଯଦି ଭାର୍ୟା ବୋଲି ଧାରଣା କରି ଗଳାରେ ବାହୁ ପଡ଼ାଯାଏ, ସେ ବାର୍ୟାର କର୍ମ କରେ ଏବଂ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।