ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଏହି ସମୟରେ ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେତେବେଳେ ଉପସଂହାର ଆସିବ, ସେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉପରେ ଆଲୋଚନା ହେବ। ତୁମେ ଉପସଂହାର ସମୟରେ ମୋତେ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପଚାରିବା; ତେବେ ତୁମେ ତୁମ ହାତରେ ଆମଳାକୀ ଫଳ ରଖିଥିବା ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ତାହାର ଉତ୍ତର ପାଇପାରିବ। ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନ ଉପସଂହାର ସମୟରେ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଖରା ଋତୁରେ କୋଉଳିର ଡାକ ଉପଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ଓ ଶରଦ ଋତୁରେ ହଂସର ଗୀତ ଶୋଭା ପାଏ। ବର୍ଷା ପରେ ଆକାଶର ସ୍ୱାଭାବିକ ନୀଳିମା ଦେଖିବାକୁ ଶୁଭ୍ର ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ବର୍ଷା ସମୟରେ ଏହା ଘନ ଓ ଦେହହୀନ ମେଘମାଳା ଭିତରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଏବେ ମନ ଉପରେ ଏହି ଉତ୍ତମ ଚିନ୍ତନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି; ହେ ମହାନ, ଶୁଣ, କିପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ମନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଯାହା କ୍ରିୟାର ରୂପ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ମୁକ୍ତିକାମୀ ଜନ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ‘କ୍ରିୟା’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ଏହି ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱ କିପରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଭାଷଣକାରୀ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରୀ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ତାହା ଶୁଣ। ଅଶାନ୍ତ ମନ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଉଁଠିକି ଏହା ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ଯେପରି ଗନ୍ଧ ଧାରଣ କରିଥିବା ବାୟୁ ତାହାର ସୁଗନ୍ଧ ନେଇଯାଏ। ତାପରେ ମନ ଯାହାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି କଳ୍ପନା କରେ, ତାହାର ରଙ୍ଗରେ ନିଜ ଅନ୍ତଃକରଣକୁ ରଙ୍ଗାଇ ଦେଉଛି। ଏହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ଧାରଣ କରି, ମନ ସେଉଁଠି ତାହାର ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ କରେ; ତାପରେ ଦେହ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଏହାର ଏକତା ବିକାଶ ପାଏ। ହେ ରାମ, ଦେହ ମନ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ଏହା ମନକୁ ଅନୁସରଣ କରେ ଓ ଏହାର ଅଧୀନ ରହିଥାଏ, ଯେପରି ବାୟୁ ସୁଗନ୍ଧ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ତାହାର ଗୁଣ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ କରିଥାନ୍ତି, ଯେପରି ବାୟୁରେ ଧୂଳି ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ। କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ସେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ଏହି କ୍ରିୟା ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ସଂପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ, ଯେପରି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଧୂଳିର ମେଘ ଉଠିଯାଏ। ଏଭଳି, କ୍ରିୟା ମନରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ମନ କ୍ରିୟାର ବୀଜ ଭାବରେ ବିବେଚିତ। ଦୁହିଁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଯେପରି ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲର ଅସ୍ତିତ୍ୱ। ମନ ଯେଉଁ ଭାବକୁ ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଉଁଭଳି ଏହାର ଚଳନ, ଯାହା କ୍ରିୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଏହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା କରେ ଓ ତାହାର ଫଳ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରେ; ତାପରେ ତାହାର ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ କରି, ଏହା ସେଥିରେ ବନ୍ଧିଯାଏ। ମନ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରେ, ଏହା ସେଉଁଠି ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବେ ଦେଖେ; ଏହା ଏହି ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଯେ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶ୍ରେୟସ୍ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ମନଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ, ସେମାନେ ସଦା ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। କପିଳ ଦର୍ଶନର ଅନୁସାରୀମାନେ ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଦର୍ଶନକୁ ଦୃଢ଼ କରି ଏହାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶାସ୍ତ୍ର ମତ ଏଭଳି ଗଠିତ ହୁଏ। ସେମାନେ ଭାବନ୍ତି ଯେ, ଏହିପରି ନ ହେଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ; ଏହି ଭାବରେ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି ଓ ନିଜ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଦୃଢ଼ ରହନ୍ତି। ବେଦାନ୍ତ ଆଚାର୍ୟମାନେ ‘ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ’ ଏହି ଭାବନାରେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଦୃଢ଼ କରି ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନକୁ ତର୍କ ଓ ଶାନ୍ତି-ଦମ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଭାବନ୍ତି ଯେ, ଏହିପରି ନ ହେଲେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହେବ ନାହିଁ; ଏହିପରି ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି ଓ ନିଜ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଦୃଢ଼ ରହନ୍ତି। ଚେତନ୍ୟ ଦର୍ଶନର ଅନୁସାରୀମାନେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିକୁ ନିଜ ଧାରଣା ରୂପେ ପ୍ରକାଶ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣ ନିଜ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆର୍ହତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦଳ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ରୁଚି ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ମତ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଗଠିତ କରନ୍ତି। ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଓ କାରଣହୀନ ଜଳରୁ ବିଭିନ୍ନ ଫେଣା ଉପଜେ, ସେଭଳି ଦୃଢ଼ ଧାରଣାରୁ ବିଭିନ୍ନ ମତ ଅନେକ ରୂପରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ହେ ମହାବାହୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ମତର ଏକମାତ୍ର ମୂଳ ହେଉଛି ମନ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ମଣିର ମୂଳ। ନିମ୍ବ ଫଳ ସ୍ୱଭାବତଃ ତିତିକ୍ତ ନୁହେଁ, ତାହାପରି ଉଷ୍ଣତା ଓ ଶୀତଳତା, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ମନର ଧାରଣାଅନୁଯାୟୀ ଏମିତି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏହି ଅକୃତ୍ରିମ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍; ମନକୁ ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଲାଭ ହୁଏ। ମନର ଏହି ଅସାର ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ ସହିତ ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ଏଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଅସହାୟ ଭାବେ ଟଣାଯାଏ। ଦୃଶ୍ୟକୁ ଅଶୁଚି, ଅସତ୍ୟ, ମାୟା, କିମ୍ବା ଭୟର କାରଣ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ ବନ୍ଧନ ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ନିର୍ମଳ ଜନ। ଏହା ହେଉଛି ମାୟା, ଏହା ଅଜ୍ଞାନ, ଏହି କଳ୍ପନା ଏବଂ ଏହି ଭୟର କାରଣ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯାହାକୁ କ୍ରିୟା ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଏହା ମନର ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ସହିତ ଏକତା। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଏକତା ମନର ମୋହ; ଏହା ମିଥ୍ୟା, କେବଳ ଭ୍ରମ ପାଇଁ, ଯେପରି ଶିଶୁ ମାଟି ସହିତ ଖେଳେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟରେ ଲୀନତାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଏହି ହେଉଛି ସଂସାରର ମଦିରା, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଏହି ମୋହରେ ପୀଡିତ ଜଗତ କେବେ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ।