ଏକ ଦିନ ବ୍ରହ୍ମରୁଷି ବଶିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି—“ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି, କାରଣ ଏବଂ ଚାଳନାର ମୂଳ କ୍ଷେତ୍ର ମନ ଅଟୁଟ। ଏହି ମନ ନିଜର ଅନେକ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଜଗତକୁ ବିକଳ୍ପ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ କରେ। ଏହି ମନ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ସଦ୍ମାର୍ଗରେ ନେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ମନ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯଦି ଶରୀର ନିଜରେ ଶରୀର ହେବାକୁ ଥାଏ, ତେବେ ଶୁକ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଯେଉଁଠି ଅତ୍ୟଧିକ ବୁଦ୍ଧି ରହିଛି, ସେ କିପରି ଏହି ଶରୀରର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନେକ ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରିବ? ତେଣୁ ମନ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟ; ଶରୀର ମନର ଅନୁସାରୀ। ଏହି ମନ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ସେହି ଦିଗରେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ, ସ୍ୱତଃସିଧ୍ଧ, ଅପରିଶ୍ରମିତ, ଅପ୍ରସ୍ତୁତ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ରହିଥିବା ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର; ଏହି ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ। ମନ ର ଅବସ୍ଥା ଶରୀର ଉପରେ ଆସେ, ଆକୃତି ଉପରେ ନୁହେଁ; ମନ ଦୂରେ ଯାଏ, ଶରୀର ନୁହେଁ। ଏଠି ତୁମର ମନକୁ ସତ୍ୟ ଉପରେ ନେବା ଉଚିତ, ଅସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଏହି ଅସୀମ, ସମୟ, ଦିଗ ଓ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରତିବନ୍ଧ ନଥିବା, ଚିରନିର୍ମଳ ଓ ଦୁଃଖହୀନ ସ୍ଥିତିରେ, ଏହି ମନ ଭ୍ରମ ଅବସ୍ଥା କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି? ଏଠାରେ ‘ତା’ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ—ନ ପୂର୍ବ, ନ ପରେ; ତେଣୁ କିପରି, କେଉଁ ପ୍ରକାର, କେଉଁ ଉପାୟରେ, କେଉଁଠି କୌଣସି ଅଶୁଦ୍ଧି ରହିପାରିବ? ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ଅତି ଭଲ କଥା କହିଲା ରାମ! ତୁମେ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ମନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ; ଏହା ସୁମଧୁର ଉଦ୍ବୋଧନ ରେ ଫୁଲ ଅଟି ଖିଲିଛି। ତୁମର ମନ ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବାକୁ ଚାହେ, ଏହା ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାନ ବିଭୂତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥିତିକୁ ପହଞ୍ଚିବ। କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ଏବେ ସମୟ ନୁହେଁ; ଯେତେବେଳେ ନିଷ୍କର୍ଷ କହାଯିବ, ତେବେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉତ୍ତର ଦେବି। ନିଷ୍କର୍ଷ ସମୟରେ, ମୋତେ ଏହି ପ୍ରସ୍ନ ପଚାର; ତେବେ ଆମଳକୀ ଫଳ ହସ୍ତରେ ରଖିବା ପରି, ନିଷ୍କର୍ଷ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ। ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନ ନିଷ୍କର୍ଷ ସମୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି, ବର୍ଷା ଋତୁରେ କୋଇଲି ର ସ୍ୱର, ଶରତ ଋତୁରେ ହଂସ ଗୀତ ପରି ଯଥାସ୍ଥାନ। ଏବେ ମନ ଉପରେ ଉତ୍ତମ ଜିଜ୍ଞାସା ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଏହି ମନ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଶୁଣ। ଏହି ମନର ଚଳାଚଳ ନିଜର ଏକ ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ଅଟୁଟ; ଏହାକୁ ‘କ୍ରିୟା’ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରାଯାଇଛି, ମୁକ୍ତିକାମୀ ଲୋକମାନେ ଏହି ଭାବରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିଛନ୍ତି। ଏହି ମନର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଅନେକ ବିଦ୍ୱାନ ଏହାକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ଦିନ ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ଯେପରି ବାତାସ ଫୁଲ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଗିଲା ଶୁଭ୍ର ଗନ୍ଧ ନେଇଯାଏ। ଏହି ଉପଲବ୍ଧି ଉପରେ ନିଜର ଆଭିନ୍ତର ଚିନ୍ତା ରଙ୍ଗିଯାଏ। ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ନେଇ, ତୁମେ ତାର ରସ ଉପଭୋଗ କର; ଏହା ଶରୀର, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଏହି ଅନୁଭୂତି ସାର୍ଥକ ହେଉଛି। ରାମ, ଶରୀର ମନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହା ମନକୁ ଅନୁସରେ ଓ ଏହାର ଅଧୀନ ହୁଏ; ଯେପରି ବାତାସ ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ଚାଲି ଗନ୍ଧ ନେଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଚଳିତ, କ୍ରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଵୟଂ ଚଳିତ ହୁଏ, ଧୂଳି ବାତାସରେ ଚଞ୍ଚଳ ହେବା ପରି। କ୍ରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ତେଜିତ ହେବା ପରେ, ଏହି ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ବାତାସ ଉପରେ ଧୂଳି ଭାଗ ଉଡ଼ିଯିବା ପରି କ୍ରିୟା ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ। ଏହିପରି, କ୍ରିୟା ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ମନ କ୍ରିୟାର ମୂଳ। ଏହି ଦୁଇ ଅଭିନ୍ନ, ଫୁଲ ଓ ତାର ଗନ୍ଧ ପରି। ମନ ଯେଉଁ ଭାବ ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେହି ଭାବରେ ତାର ଚଳାଚଳ କ୍ରିୟା ଭାବରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଏହା ଦୃଢ଼ ଭାବରେ କ୍ରିୟା କରି ତାର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ; ତୁରନ୍ତ ଏହି ରସ ଅନୁଭବ କରି ଏହାକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଦିଏ। ମନ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଉଁଠି ଏହା ଏକମାତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ କରେ—ଏହି ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ମନ ନିଜ ଉପଲବ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି, ସେ ସଦା ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। କପିଳ ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରୀ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମତ ଦୃଢ଼ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶାସ୍ତ୍ର ମତ ଏହିପରି ଗଠିତ। ସେମାନେ ମନେ କରନ୍ତି ଯେ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ, ତେଣୁ ନିଜ ଦୃଢ଼ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମତ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ବେଦାନ୍ତ ଅନୁସାରୀ, ‘ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ’ ଭାବରେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଦୃଢ଼ କରି, ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ତର୍କ, ଶାନ୍ତି ଓ ନିଗ୍ରହ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ମନେ କରନ୍ତି ଯେ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ, ତେଣୁ ନିଜ ଦୃଢ଼ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମତ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଚେତନା ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରୀ, ନିଜ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ମନ ଉପରେ ଆଧାର କରି, ନିଜ ଦୃଢ଼ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମତ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଦଳ, ଆର୍ହତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦଳଗୁଡ଼ିକ, ନିଜ ଇଛା ଓ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମତ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗଠିତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଶାନ୍ତ, କାରଣ ନଥିବା ଜଳରୁ ଫୁଲ ଗ୍ରୁପ ଉଦ୍ଭବ ହେବା ପରି, ନିଜ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦର୍ଶନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ରାମ, ମନ ହିଁ ସମସ୍ତ ଦର୍ଶନର ମୂଳ; ଏହିପରି ମହାସାଗର ହିଁ ସମସ୍ତ ମଣିର ମୂଳ। ନିମ ଫଳ ମୂଳରୁ ତୀତ କିମ୍ବା ଉଷ୍ଣ ଓ ଶୀତ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ମୂଳରୁ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ମନ ଯେପରି ଧାରଣା କରେ, ସେଉଁଠି ଏହା ଦେଖାଯାଏ। ଅସ୍ୱଭାବିକ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର; ମନକୁ ଏହି ଆନନ୍ଦରେ ଏକତ୍ର କରିଦିଅ, ଏହିପରି ତୁମେ ଏହି ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ।