ଏହି ଜଗତର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଗୁପ୍ତ ଚେତନା ବିଷୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଆଛି। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତି ବାୟୁରେ ଭଳି ଭାବେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ନିଜ ଅନ୍ତଃକାଶରେ ଏକ ଚଞ୍ଚଳତା ଅନୁଭବ କରେ—ଏହା ଏମିତି ଯେପରି ଆକାଶ ଉତ୍ପାତ ହେବାରେ ଚଳନ ଦେଖାଯାଏ। ପୁଣି ଯେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରାଣ ଜଳରେ ଭିଜିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଅନ୍ତରେ ଜଳର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ମଧୁର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ଫୁଲ ଜଳରେ ଭିଜି ଖୁସି ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରାଣ ଯେତେବେଳେ ପିତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାତୁ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଅନ୍ତରେ ଅଗ୍ନିର ତୀବ୍ର ତାପ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଅନୁଭବ କରେ, ଏମିତି ଯେପରି ସବୁ କିଛି ବାହାରେ ଅନୁଭବ ହେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରାଣ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ତେବେ ବାହାରେ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଦେଖିଥାଏ, ଏବଂ ଅନୁଭବର ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ। ପ୍ରାଣ ଯେଉଁ ସଂସ୍କାରକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ତାହା ସେ ନିଜ ମନରେ ଶୁଅଁ ସମୟରେ ଦେଖେ। ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମାଧ୍ୟମରେ ବାହାରରେ ଦେଖିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାଡୀ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ମନ ଅନ୍ତରେ ଶାନ୍ତ ରହେ, ତେବେ ଏହି ପ୍ରାଣ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଚେତନା ଅନୁଭବ କରେ—ଏହିକୁ ସ୍ଵପ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାଡୀ ସକ୍ରିୟ ଓ ମନ ବାହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ, ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣି, ହେ ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ, ଏଠି ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାନ କର; ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜଗତରେ ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁଃଖ ବା ସଂସାର ଦୋଷ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମନ ଯେଉଁ ଭାବକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ସହ କଳ୍ପନା କରେ, ତାହିଁ ସେ ହୁଏ, ଯେପରି ଲୋହା ଅଗ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ। ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ଧରିବା ଓ ଛାଡ଼ିବା—ସବୁ ମନର ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ; ଏହା ନ ଅସତ୍ୟ, ନ ସତ୍ୟ, କେବଳ ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ମନ ହେଉଛି ଏହି ସଂସାରର କାରଣ, କର୍ତ୍ତା ଓ ନିମିତ୍ତ; ଏହି ଅନେକ ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ମନ, ଏହା ନିଜର ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧି ବିସ୍ତାର କରେ। ଏହିଠାରେ ମନ ହେଉଛି ମୁଖ୍ୟ ପୁରୁଷ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଉତ୍ତମ ପଥରେ ନେଇଯିବା ଦରକାର। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଯଦି ଦେହ ସତ୍ୟ ଦେହ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏହି ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଶୁକ୍ର ଏତେ ଭାଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରି କିପରି ଅନେକ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରିଥାନ୍ତା? ଏହିପରି, ମନ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ପୁରୁଷ, ଦେହ କେବଳ ମନର ରୂପ; ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଏହି ତିଆରି, ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଉପଲବ୍ଧ କରେ। ଯାହା ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସ୍ଵଭାବିକ, ନିର୍ବାଧା, ଏବଂ ଭ୍ରମ ଶୂନ୍ୟ—ସେଉଁଠି ଚିନ୍ତନ କର, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ମନ ଦେହ ସମୀପକୁ ଯାଏ, ରୂପ ନୁହେଁ; ମନ ଚାଲିଯାଏ, ଦେହ ନୁହେଁ। ହେ ସୁଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମର ମନକୁ ସତ୍ୟ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଅ, ଅସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦିଗ, କାଳ ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ଅସୀମିତ ନୁହେଁ, ନିତ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ଯାହା, ସେଉଁଠି ଏହି ମନ ନାମକ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଚେତନା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଯେତେବେଳେ ସେଉଁଠି କିଛି ଅନ୍ୟ ନାହିଁ—ନ ପୂର୍ବ, ନ ପରେ—ତେବେ କିପରି, କଣ ପ୍ରକାର, କେଉଁଠି ଏହି ଦୋଷ ରହିପାରିବ? ବଢିଆ କଥା କହିଛ, ହେ ରାମ! ତୁମର ମନ ଏବେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଉପଯୋଗ୍ୟ, ଏହା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବିବେକରେ ପ୍ରବାହିତ, ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଉଦ୍ୟାନର ଫୁଲ ଖିଲିଯାଏ। ତୁମର ମନ, ପୂର୍ବ ଓ ପରେ କ’ଣ ତାହା ଖୋଜିବାରେ ଏକାଗ୍ର, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାକୁ ପହଞ୍ଚିବ। କିନ୍ତୁ, ହେ ରାମ, ଏବେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ସମୟ ନୁହେଁ; ନିଷ୍କର୍ଷ ବେଳେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିବ। ତୁମେ ନିଷ୍କର୍ଷ ବେଳେ ମୋତେ ପଚାରିବା, ତେବେ ଆମଳକୀ ଫଳ ହାତରେ ରହିଥିବା ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ। ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନ ନିଷ୍କର୍ଷ ସମୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେବ, ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳରେ କୋଇଲିର ଡାକ ଉପଯୁକ୍ତ, ଶରତକାଳରେ ହଂସର ଗୀତ ଶୁଭ। ବର୍ଷାର ଶେଷରେ ଆକାଶର ନୀଳିମା ନିଜର ଶୋଭା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ; କିନ୍ତୁ ବର୍ଷାକାଳରେ ଏହା ଘନ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥାଏ। ଏବେ ମନ ବିଷୟରେ ଏହି ଉତ୍ତମ ଅନ୍ୱେଷଣ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଶୁଣ, ହେ ଉତ୍ତମ, କିପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ମନର ଚେଷ୍ଟା ଯାହାକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ସମସ୍ତ ମୁକ୍ତିକାମୀ ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ। ଏହା କିପରି ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିବେଚିତ ହୋଇଛି, ଏହି ବିଷୟରେ ଶ୍ରୁତି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଓ ଉପାଧ୍ୟାୟମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଧାରଣା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ଏହି ବିଷୟ ଶୁଣ। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାକୁ ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତାହା ସେ ଉପଲବ୍ଧ କରେ; ଯେପରି ବାୟୁ ଗନ୍ଧ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ତାହାର ଗନ୍ଧ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ଭାବକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ମନ ଭିତରେ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ଧାରଣ କରି, ଦେହ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ଭାବରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ। ଦେଖ, ହେ ରାମ, ଦେହ ମନ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି; ଦେହ ମନ ପଛରେ ଚାଲେ, ତାହାର ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଯେପରି ବାୟୁ ଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଗନ୍ଧ ଧାରଣ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ସକ୍ରିୟ, ତେବେ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଦଳ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ଯେପରି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଧୂଳି ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ। କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଦଳ ଚଞ୍ଚଳ ହେଲେ, ଏହି ଶକ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂର୍ତ୍ତିଧାରଣ କରେ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ହେଉଛି, ଯେପରି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଧୂଳି ମେଘ ଉଠିଯାଏ। ଏହିପରି, କାର୍ଯ୍ୟ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ମନ କାର୍ଯ୍ୟର ବୀଜ। ଏମିତି ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଫୁଲ ଓ ତାହାର ଗନ୍ଧର ପରି। ମନ ଯେଉଁ ଭାବକୁ ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଉଁ ଭାବରେ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଚଳିଥାଏ। ଏହିପରି, ମନ ତାହାର ଫଳ ଦେଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ କରେ; ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଏହି ରସ ଅନୁଭବ କରି ବନ୍ଧିତ ହୁଏ।