ଏହି ସଂସାରର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚେତନା ସ୍ୱରୂପ ଜୀବ, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ ଭଳି ଅନେକ ଦ୍ୱାର ମାଧ୍ୟମରେ ବାହାରକୁ ବହିଯାଏ, ଏବଂ ସେ ନିଜ ଭିତରେ ଅନେକ ଆକୃତି ଓ ରୂପ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ନିରନ୍ତର ଏବଂ ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ସେଥିରେ ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଗ୍ରତ କ୍ରମ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଅନୁକ୍ରମ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ମନ, କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୁଦ୍ର ହୁଏନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଶାନ୍ତ, ସ୍ଥିର ଓ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ। ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ସମତୁଳିତ ଓ ହୃଦୟ ଅକ୍ଷୁବ୍ଧ ରହେ, ସେତେବେଳେ ଏକ ବନ୍ଦ କମରେ ଦୀପ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଯେପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସେହିପରି ଚେତନା ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁଭୂତି ରହେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଚେତନା ଦେହର ଅଙ୍ଗରେ ଚଳିତ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ବାହାରକୁ ଚାଲିଯାଏନାହିଁ, ଚକ୍ଷୁ ଭଳି ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ବାହାରକୁ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ଜୀବ ଭିତରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଏ, ଯେପରି ତିଳ ବିଜରେ ତେଲର ଅନୁଭୂତି, ତୁଷାରରେ ଶୀତଳତା, ଘୃତରେ ତେଲିଆପନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁଭୂତି ରହିଥାଏ। ଏହି ଜୀବ ସୂକ୍ଷ୍ମ କାଳ ଭାବରେ ନିଜ ଶାନ୍ତିରେ ବିଲୀନ ହୋଇ, ଶାନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ଓ ବାହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଅଭାବରେ ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ଭାବରେ ଯେ କେହି ମନସିକ କ୍ରିୟାର ଅନ୍ତକୁ ଜାଣି, ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ତିନିଅଟି ଅବସ୍ଥାରେ ସଚେତନ ରହେ, ସେ 'ଚତୁର୍ଥ' ଅବସ୍ଥାରେ ବିସ୍ରାମ ପାଇଥାଏ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ସୁଷୁପ୍ତିର ଶାନ୍ତି ପାଇ, ତାହା ପୁନଃ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ସେହିଏ ଜୀବନ, ସେହିଏ ଚେତନା, ଯାହା ପରେ ମନ ଉଦିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର ଏହି ଚେତନା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁଭୂତିରେ ଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ବିଜରେ ଲୁଚିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ବେଶି ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ତେବେ ଆକାଶ ଉପରେ ଯେପରି ଚଳନ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଚେତନା ନିଜ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶରେ ଚଳନ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଜଳର ଆବେଗ ଆସେ, ତେବେ ଜଳର ମିଶ୍ରଣ ଓ ଆନନ୍ଦ ଭିତରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଫୁଲ ଭଳି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ପିତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଗ୍ନି ଓ ତାପର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ସବୁ ବାହାରେ ଘଟୁଛି ବୋଲି ଭାସାଏ। ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସେ ବାହାରେ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଦେଖେ, ଏବଂ ଅନୁଭୂତି ଅନୁସାରେ ସେଉଠି ନିମଗ୍ନ ହୁଏ। ଯେ ଅନୁଭୂତିକୁ ଏହି ଚେତନା ଚାହାଏ, ତାହା ସେ ନିଦ୍ରାରେ ଭିତରେ ଦେଖେ; ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ସେ ବାହ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବି ଦେଖେ। ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାଡୀ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚେତନା ଅବିଚଳିତ, ତେବେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଚେତନା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଏହିଏ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା। ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାଡୀ ସକ୍ରିୟ ଓ ମନ ବାହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଜାଗ୍ରତ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ କହନ୍ତି। ଏହିପରି ତୁମେ ଏହା ଜାଣିଥିଲେ, ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି, ଏଠି ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ବସିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର; ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜଗତରେ ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସଂସାର ଦୋଷ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରନି। ମନ ଯାହାକୁ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ ବାରମ୍ବାର ଚିନ୍ତନ କରେ, ଏହି ଶରୀର ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସହ ସଂଯୋଗରେ ତାହାର ଗୁଣ ଅନୁଭବ କରେ, ସେହିପରି ମନ ସେହି ଭାବକୁ ନିଜ ଉପରେ ଆଣେ। ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ଧାରଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ—ଏସବୁ ମନ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ; ଏହା ନ ଅସତ୍ୟ, ନ ସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ନିଶ୍ଚୟ ମନ ହିଁ କାରଣ, କର୍ତ୍ତା ଓ ସଂସାରର ମୂଳ; ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧି ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ହେ ରାମ, ମନ ହିଁ ପୁରୁଷ; ଏହାକୁ ଶୁଭ ମାର୍ଗରେ ନେଇଯିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମନର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯଦି ଶରୀର ଏହି ଶରୀର ହେବାକୁ ସତ୍ୟ ଥାନ୍ତା, ତେବେ ଅତି ମେଧାବୀ ଶୁକ୍ର ଏତେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନେକ ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ କିପରି କରିପାରିଥାନ୍ତା? ସେଥିପାଇଁ, ମନ ହିଁ ପୁରୁଷ, ଶରୀର ମନ ମାତ୍ର; ଏହା ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାହାକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଯାହା ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସ୍ୱାଭାବିକ, ନିର୍ ଶ୍ରମ, ନିର୍ ନିୟମ, ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭ୍ରମ ନାହିଁ—ତାହାକୁ ଏକାଗ୍ର ଚିନ୍ତନ କର, ତୁମେ ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ। ମନ ଅବସ୍ଥା ଶରୀର ଉପରେ ଆସେ, ରୂପ ଉପରେ ନୁହେଁ; ମନ ଚାଲିଯାଏ, ଶରୀର ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ତୁମର ମନ ସତ୍ୟ ଉପରେ ଯାଉ, ଅସତ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଦିଗ, ସମୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ପରିମିତ ନୁହେଁ, ଯେଉଁଠା ଶାଶ୍ୱତ ଓ ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ, ସେଠାରେ ଏହି ମନ ନାମକ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେତନା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଯେଉଁଠାରେ ତାହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ—ନ ପୂର୍ବ, ନ ପରେ—ସେଠାରେ କିପରି, କେଉଁ ଧରଣର, କେଉଁପରି, କେଉଁଠି କିଛି ଦୋଷ ଅଛି? ବଡ଼ ଭଲ କହିଛ, ରାମ! ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମର ମନ ମୁକ୍ତିଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଛି, ସ୍ରେଷ୍ଠ ବିବେକରେ ପ୍ରବାହିତ, ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଉଦ୍ୟାନର ଫୁଲ। ତୁମର ମନ, ଯାହା ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବାକୁ ଚାହେ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ। କିନ୍ତୁ, ରାମ, ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ନୁହେଁ; ସମାପ୍ତି ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିବ। ସମାପ୍ତି ସମୟରେ ମୋତେ ଏହି ବିଷୟରେ ପଚାର; ତେବେ ଆମଳକି ଫଳ ହସ୍ତେ ଥିବାପରି ସମାଧାନ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ। ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନ ସମାପ୍ତି ସମୟରେ ଏପରି ଦ୍ରୁତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳରେ କୋଇଲୀର ଧ୍ୱନି, ଶରତକାଳରେ ହଂସର ଗୀତ ଉପଯୁକ୍ତ। ବର୍ଷାଶେଷରେ ଆକାଶର ସ୍ୱାଭାବିକ ନୀଳିମା ଶୋଭା ପାଏ; କିନ୍ତୁ ବର୍ଷାକାଳରେ ଏହା ଦେହ ହୀନ ଘନ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ।