ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁକ୍ର, ନିଜ ଚିତ୍ତର ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତରେ ବନ୍ଧିଗଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ସିଘ୍ରେ ମୁକ୍ତ ହେଇଗଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ଅନ୍ଦ୍ରବିକୃତ ଚେତନା ଯେଉଁ ରୂପକୁ ପ୍ରଥମେ ଉନ୍ନତ ବା ଅପରିପକ୍ୱ ଶିଶୁମାନେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେଇ ରୂପ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ ହୋଇଯାଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଏ: “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍୵ପ୍ନ ଅବସ୍ଥାର ଭିନ୍ନତା ବୁଝାନ୍ତୁ। କିପରି ଜାଗ୍ରତ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ଏବଂ ସ୍୵ପ୍ନ କିପରି ଅଜାଗ୍ରତ ହୁଏ?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା: ଯାହା ଦୃଢ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେହିଁଠାରେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ; ଯାହା ଅନିଶ୍ଚିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେହିଁଠାରେ ସ୍୵ପ୍ନ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ। ଯଦି ଜାଗ୍ରତରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା କିଛି ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଅବିରତ ରହିଥାଏ, ତେବେ ସେଇ ଜାଗ୍ରତ ସ୍୵ପ୍ନ ରୂପ ନେଇଯାଏ, ଏବଂ ସ୍୵ପ୍ନ ଜାଗ୍ରତ ସ୍ୱଭାବ ପାଇଯାଏ। ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍୵ପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା କେବଳ ନିଶ୍ଚୟର ଦୃଢତା କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିରତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଦୁଇଁଠିରେ ଅନୁଭୂତିର ମୂଳ ସ୍ୱଭାବ ସଦା ସମାନ। ଯାହା ଦୃଢ ଭାବେ ରହେ, ସେଠାରେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ; ଏବେ ସ୍୵ପ୍ନ ଅବସ୍ଥା କିପରି କ୍ଷଣିକ ବିଲୟ ରୂପ ତାହା ଶୁଣ। ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲିଥାଏ; ଏହି ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ‘ତେଜ’ ବା ‘ବୀର୍ୟ’ କୁହାଯାଏ, ଏହିଁଠାରେ ଏହି ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଳ୍ୟବାନ। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ମନ, କ୍ରିୟା ବା ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ବାହ୍ୟ ଜଗତରେ କାର୍ୟ କରେ, ତେବେ ଏହି ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ ବିକାଶ ଓ ବିସ୍ତାର ପାଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଦେହର ଅଙ୍ଗଅଂଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ, ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ‘ମନ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହାର ଭିତରେ ସମସ୍ତ ସଂସାର ମାୟା ଲୁଚି ରହିଥାଏ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଚକ୍ଷୁ ଆଦି ରନ୍ଧ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାହାରକୁ ବହିଯାଏ ଓ ନିଜ ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ବିକାର ଦେଖିଥାଏ। ଏହି ଦୃଢତା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ; ଏହିଁଠାରେ ଜାଗ୍ରତ ଅନୁକ୍ରମ ହେଉଛି। ଏବେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଆରମ୍ଭର ଅନୁକ୍ରମ ଶୁଣ। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ମନ, କ୍ରିୟା ବା ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷୁଭ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ ଶାନ୍ତ, ବିଶ୍ରାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର ରହିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଭିତର ଵାୟୁ ଶାନ୍ତ ଓ ସମତୁଳିତ ହୁଏ, ହୃଦୟ ଅବିକ୍ଷୁଭ୍ଧ ରହିଥାଏ—ଏହା ଏମିତି ଯେ, ବାୟୁ ହୀନ ଘରେ ଦୀପ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ଏବେ ଚେତନା ଅଙ୍ଗଅଂଗ ଦ୍ୱାରା ଗତି କରେନାହିଁ, ନାହିଁ ଏହା ତାହାରେ ବିକ୍ଷୁଭ୍ଧ ହୁଏ; ଏହା ଚକ୍ଷୁ ଆଦି ରନ୍ଧ୍ରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ବାହାରକୁ ଯାଏନାହିଁ। ଏହିଁଠାରେ ଜୀବ ଭିତରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ତିଳ ମଧ୍ୟରେ ତେଲର ଅନୁଭୂତି, ହିମରେ ଶୀତଳତା, ଘୀରେ ତେଲାନ୍ୱିତତା ଯେପରି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅନୁଭୂତି ରହିଥାଏ। ଜୀବ କ୍ଷୁଦ୍ର କାଳ ରୂପେ ନିଜ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥାଏ ଓ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଶାନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ଏବଂ ବାହ୍ୟ ଚେତନା ବିହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ। ଜଣେ ଜଣା ଯେଉଁଠି ମନସିକ କ୍ରିୟା ରୋକାଯାଇଥିବାକୁ ଜାଣେ, ସେ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜାଗ୍ରତ, ସ୍୵ପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥାରେ ସଚେତନ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ସେ ‘ଚତୁର୍ଥ’ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି ମନ୍ୟ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ପରି ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ପୁନଃ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ସେହିଁଠାରେ ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଏହିଁଠାରେ ଚେତନା ମନ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ। ସଂସାରର ଅନେକ ଜାଳ ଭିତରେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଥାଏ, ତାହା ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଭିତରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ତିଳରେ ବୃକ୍ଷର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ଥିବା ପରି। ଯେତେବେଳେ ଜୀବନ ତତ୍ତ୍ୱ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବେଶି ଉତ୍କଳିତ ହୁଏ, ତେବେ ଆକାଶ ଚଞ୍ଚଳ ହେବା ପରି ଭିତର ଆକାଶରେ ଚଳନ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ବିପ୍ଳବିତ ହୁଏ, ତେବେ ଜଳ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଜଡିତ ଭ୍ରମ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଏବଂ ମନ ମଧ୍ୟରେ ସୁଖ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଫୁଲ ଭିତର ମଧୁରତା ପରି। ଯେତେବେଳେ ପିତ୍ତ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଭିତରେ ଅଗ୍ନି, ତାପ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଭ୍ରମ ଅତ୍ୟଧିକ ଭାବେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, ଏମିତି ଯେ ପ୍ରାୟ ସବୁ ବାହାରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ବାହାରେ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଦେଖେ, ଏବଂ ଅନୁଭୂତିର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ। ଯେଉଁ ସଂସ୍କାର ଅନୁସରଣ କରେ, ତାହା ନିଦ୍ରାରେ ଭିତରେ ଦେଖେ; ବାୟୁ ନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ଚଞ୍ଚଳ ହେଲେ, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବାହାରକୁ ଦେଖେ। ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାଡୀ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥାଏ, ଏହା ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଚେତନା ଅନୁଭୂତି କରେ; ଏହାକୁ ସ୍୵ପ୍ନ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାଡୀ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରିୟାଶୀଳ ଏବଂ ମନ ବାହ୍ୟ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷୁଭ୍ଧ, ସେଉଁଠି ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା, ଏହିଁଠି ସତ୍ୟଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ କୁହନ୍ତି। ଏପରି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଛ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି, ଏଠି ସତ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାନ କର; ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜଗତରେ ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁଃଖ ବା ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରର ଦୋଷ ଚିନ୍ତା କରନି। ମନ ଯେଉଁଥିରେ ଦୃଢ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତନ କରେ, ଏହି ମନ ସେଇ ରୂପକୁ ନେଇଯାଏ; ଲୋହା ଅଗ୍ନି ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ୱଭାବ ନେବା ପରି। ଅସ୍ତିତ୍ୱ-ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ଧରିବା-ଛାଡିବାର ଧାରଣା ସବୁ ମନର କଳ୍ପନା; ଏଗୁଡିକ ନ ଅସତ୍ୟ, ନ ଏକଦମ ସତ୍ୟ, କେବଳ ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ନିଶ୍ଚୟରୁ, ମନ ହେଉଛି କାରଣ, କର୍ତ୍ତା ଓ ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱର ମୂଳ; ଏହି ମନ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ରୂପ ନେଇ ଅଶୁଦ୍ଧତା ବିସ୍ତାର କରେ।